ከዶሮ ወጥ ባሻገር ያለው የኢትዮጵያ ምግብ

ከዶሮ ወጥ ባሻገር የኢትዮጵያ ምግብ በእውነት ምን ይመስላል?

ከኢትዮጵያ ውጭ ያሉ አብዛኞቹ ሰዎች የሚያውቁት አንድ ምግብ ብቻ ነው፦ ዶሮ ወጥ፣ በበርበሬ (በቃሪያ ላይ የተመሰረተ ቅመም) የሚዘጋጅ የዶሮ ወጥ ከተቀቀለ እንቁላል ጋር የሚቀርብ ምግብ። ይህ እውነተኛ ምግብ ቢሆንም አብዛኛውን ጊዜ ለልዩ ዝግጅቶች የሚዘጋጅ ነው፤ ነገር ግን ወደ በጣም ሰፊ ወደሆነው የኢትዮጵያ ምግብ ባህል የሚያስገባ አንድ በር ብቻ ነው።

የኢትዮጵያ ምግብ ማዕከል እንጀራ ነው፤ ከጤፍ የሚዘጋጅ የቦካ ዳቦ ዓይነት ሲሆን እንደ ሳህንም እንደ ማንኪያም ያገለግላል። ወጥ የተባለው አጠቃላይ ስም ደግሞ በርካታ ዓይነቶች አሉት፦ የስጋ፣ የምስር፣ የአትክልት፣ ቅመም የበዛበት ወይም ልስልስ። በእነዚህ ምግቦች ዙሪያ አመጋገብን የሚቀርጹ ልማዶች አሉ፦ በቀኝ እጅ ከጋራ ሳህን መመገብ እና ጉርሻ - አንድ ሰው የምግብ ቁራሽ ወደ ሌላ ሰው አፍ በቀጥታ የሚያስገባበት ልማድ። ከዚህ በተጨማሪ የሃይማኖት ጾም የቬጋን ምግብን የተለመደ የዕለት ተዕለት ክፍል ያደረገ የጾም የቀን መቁጠሪያ አለ፤ እንዲሁም ከኢትዮጵያ በርካታ ብሔረሰቦችና ቋንቋዎች ጋር የተያያዘ የክልል ልዩነት አለ።

ይህ መመሪያ ለመጀመሪያ ጊዜ የኢትዮጵያን ምግብ ለሚያውቁ ሰዎች ብዙ ጊዜ የማይታዩ ክፍሎችን ይሸፍናል፦ እንጀራ በትክክል ምንድን ነው፣ ጉርሻ ምን ማለት ነው፣ ከዶሮ ወጥ ሌላ ምን ምግቦችን ማወቅ ይኖርብዎታል፣ እንዲሁም ምግብ በክልል እንዴት ይለያያል የሚሉትን ጥያቄዎች ይመልሳል።

እንጀራ ምንድን ነው? ለምንስ ከማንኛውም ነጠላ ምግብ በላይ አስፈላጊ ይሆናል?

እንጀራ ለስላሳ፣ ቀዳዳ ያለበት እና ትንሽ የጎምዛዛ ጣዕም ያለው ዳቦ ሲሆን ከጤፍ ይዘጋጃል፤ ጤፍ በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ተወላጅ የሆነ ጥቃቅን እህል ነው። ጤፍ በተፈጥሮው ግሉተን የለውም፣ ለእህል ሰብልም ቢሆን ጠንካራ የስነ-ምግብ ይዘት አለው፦ ስለ ጤፍ ይዘት የተደረጉ ዘገባዎች እንደሚያሳዩት የፕሮቲን መጠኑ በግምት ከ9.4% እስከ 13.3% ሲሆን፣ ከሌሎች እህሎች ጋር ሲነጻጸርም በአንጻራዊነት ከፍ ያለ ብረት፣ ካልሲየም፣ ዚንክ እና ማግኒዥየም ይዟል።

ባህላዊው እንጀራ የሚዘጋጀው የጤፍ ዱቄትን ከውሃ እና ካለፈው ዙር ከተቀመጠ ማብላያ ማለትም እርሾ ጋር በመቀላቀል ነው። ሊጡ በግምት ከ30 እስከ 72 ሰዓት የመጀመሪያ ደረጃ ብስባሽ ሂደት ውስጥ ያልፋል፤ ከዚያም አብሲት የተባለ የበሰለ ሊጥ ክፍል ተጨምሮበት ለሁለት ያህል ሰዓት ሁለተኛ ደረጃ ብስባሽ ይካሄዳል። ይህ ረዥም የብስባሽ ሂደት ለእንጀራ ልዩ የሆነውን የጎምዛዛ ጣዕም እና ብዙ ጊዜ 'ዓይኖች' ተብለው የሚጠሩ ትናንሽ ቀዳዳዎችን በላዩ ላይ ይፈጥራል፤ እነዚህ ቀዳዳዎችም ወጥን ለመምጠጥ ይረዳሉ።

እንጀራ ተጓዳኝ ምግብ ብቻ አይደለም። ምግቡ የሚገነባበት መሰረት ነው፦ ወጦች በቀጥታ በትልቅ የእንጀራ ወረቀት ላይ ይቀርባሉ፣ ተጨማሪ የተጠቀለለ እንጀራ ደግሞ በጎን ይቀርባል። የሚመገቡ ሰዎች ከስር ያለውን እንጀራ እየቀደዱ ወጡን ለመንካት ይጠቀሙበታል፤ በዚህም ዳቦው በአንድ ጊዜ ሳህንም ማንኪያም ሆኖ ያገለግላል።

ጉርሻ ምንድን ነው?

ጉርሻ ማለት ከእንጀራ ላይ ቁራጭ ቀድዶ በወጥ ጠቅልሎ በእጅ በቀጥታ ወደ ሌላ ሰው አፍ ውስጥ የማስገባት ተግባር ነው። ይህ ከፍቅር ግንኙነት ጋር የተያያዘ ምልክት ሳይሆን አጠቃላይ ማህበራዊ ልማድ ነው፦ በቤተሰብ አባላት፣ በጓደኞች፣ በስራ ባልደረቦች፣ እንዲሁም በጋራ ምግብ በሚመገቡ አስተናጋጆችና እንግዶች መካከል ይከሰታል፤ ገና ለተዋወቁት ሰው እንደ ለብዙ ዓመታት ለሚያውቁት ሰው በተመሳሳይ ሊሰጥ ይችላል።

በዙሪያው የተወሰነ ስርዓት አለ፦ ጉርሻውን የሚቀበለው ሰው አፉ የሰጪውን ጣቶች ሳይነካ ምግቡን መቀበል ይጠበቅበታል፤ ምግቡን መጣል ደግሞ እንደ ብልግና ይታያል። አንድ ጊዜ ብቻ የሚሰጥ ጉርሻ ያልተሟላ ወይም መጥፎ ዕድል የሚያመጣ ተደርጎ ስለሚታይ ብዙ ጊዜ ይደገማል።

ይህ ልማድ ከአንድ አባባል ጋር የተያያዘ ነው፦ ከአንድ ሳህን አብረው የሚበሉ ሰዎች እርስ በርስ አይከዳዱም። ብዙ ጊዜም በወቅቱ መቀበልን፣ መቀራረብን ወይም አድናቆትን ለማሳየት እንደ አንድ መንገድ ተደርጎ ይገለጻል፤ ከመደበኛ ስርዓት ይልቅ በጓደኞች መካከል እንደሚደረግ እቅፍ ይመስላል።

• በቤተሰብ፣ በጓደኞች፣ በስራ ባልደረቦች ወይም በአስተናጋጆች ይሰጣል፤ ለአንድ ዓይነት ግንኙነት ብቻ የተወሰነ አይደለም
• ብዙ ጊዜ ከጋራ ሳህን በሚደረግ የጋራ ምግብ ወቅት ይከሰታል
• ተቀባዩ ምግቡን አፍ ከእጅ ንክኪ ውጭ ይቀበላል
• አንድ ጊዜ ብቻ መስጠት መጥፎ ዕድል ተደርጎ ስለሚታይ ብዙ ጊዜ ቢያንስ አንድ ጊዜ ይደገማል
• በዚያ ቅጽበት እንደ ሙቀት፣ አክብሮት ወይም መቀበል ምልክት ተደርጎ ይታያል

ኢትዮጵያውያን በትክክል እንዴት ይመገባሉ? እጅ፣ የጋራ ሳህን እና ጨዋነት

ምግብ በአብዛኛው በቀኝ እጅ ይበላል። በባህል መሰረት የግራ እጅ ለመመገብ ወይም ምግብ ለማቀበል አይመረጥም፤ ሆኖም ሁለቱንም እጆች መጠቀም ተቀባይነት አለው።

ምግቦች ብዙ ጊዜ ለእያንዳንዱ ሰው በተለያየ ሳህን ሳይሆን በአንድ የጋራ ሳህን ይቀርባሉ፦ እንጀራ ከስር ይነጠፋል፣ የተለያዩ ወጦችም በላዩ ላይ በክፍል ክፍል ይቀመጣሉ፤ በጠረጴዛው ላይ ያሉ ሁሉም ሰዎች ከዚያ ማዕከላዊ ሳህን በቀጥታ ይመገባሉ፣ እንጀራንም እየቀደዱ ምግብን ለመያዝ ይጠቀሙበታል እንጂ ማንኪያ ወይም ቢላዋ አይጠቀሙም።

እንግዳ ተቀባይነትም የራሱ የሆነ ተስፋ አለው። የቀረበን ምግብ አለመቀበል ብዙ ጊዜ እንደ ትህትና ማጣት ይታያል፣ ከሌሎች ፊት ምግብ ሳያካፍሉ መመገብም ተመሳሳይ ተደርጎ ይታያል። አስተናጋጆች ብዙ ጊዜ እንግዶችን አስቀድመው ያቀርባሉ ወይም እንደ እንኳን ደህና መጣህ ምልክት ጉርሻ ይሰጣሉ፤ ከምግብ በኋላም ወዲያውኑ ከመሄድ ይልቅ በጠረጴዛው ላይ ትንሽ መቆየት እንደ መልካም ጨዋነት ይታያል።

• ምግብን በቀኝ እጅ መብላት እና ማቀበል
• በብዙ ሁኔታዎች ለእያንዳንዱ ሰው ከተለያየ ሳህን ይልቅ የጋራ ሳህን መጠበቅ
• የቀረበን ምግብ ከመካድ ይልቅ መቀበል
• ከሌሎች ፊት ሳያካፍሉ አለመመገብ
• የአመጋገብ ልማዳቸው ግልጽ ላልሆኑ እንግዶች ዓሳ ብዙ ጊዜ ይቀርባል፤ ምክንያቱም በኦርቶዶክስ ጾም ደንብ ውስጥ ስለሚገባ

ከዶሮ ወጥ ሌላ ምን ምግቦችን ማወቅ ይኖርብዎታል?

ዶሮ ወጥ ከብዙ ወጦች አንዱ ብቻ ነው። ከዕለት ተዕለት የቤተሰብ እራት እስከ ምግብ ቤት ዝርዝሮች ድረስ በተደጋጋሚ የሚታዩ ተጨማሪ አራት ምግቦች እነሆ።

ሽሮ

ከተፈጨ ሽምብራ ወይም ባቄላ የሚዘጋጅ ወጥ ሲሆን በቅመም የተዘጋጀ ዘይት ወይም ቅቤ ታክሎበት ወፍራምና ለስላሳ ወጥነት እስኪኖረው ድረስ ይበስላል። ከኢትዮጵያ በጣም የተለመዱ ምግቦች አንዱ ነው፦ ርካሽ፣ የሚያጠግብ፣ ሙሉ በሙሉ ከዕፅዋት የተገኘ ሲሆን በሁሉም ሃይማኖታዊና ኢኮኖሚያዊ ደረጃ ባሉ ሰዎች ይበላል፤ ለጾም ወቅት ብቻ የተወሰነ አይደለም።

ጥብስ

ብዙ ጊዜ የበሬ ወይም የበግ ስጋ በፍጥነት ከሽንኩርት፣ ከነጭ ሽንኩርት፣ ከቃሪያ እና እንደ በርበሬ ካሉ ቅመሞች ጋር እንዲሁም ንጥር ቅቤ ታክሎበት የሚጠበስ ወይም የሚያንደድ ምግብ ነው። ጥብስ ከፈጣን በከፍተኛ ሙቀት ከሚደረግ ብስባሽ እስከ ቀስ ብሎ የሚበስል ዓይነት ድረስ ይለያያል፤ ለበዓላት ወይም ውጭ ለመመገብ ሲሄዱ ብዙ ጊዜ የሚታዘዝ ምግብ ነው።

ምስር ወጥ

ቀይ ምስር በበርበሬ ላይ በተመሰረተ ወጥ ውስጥ ለስላሳና ወፍራም እስኪሆን ድረስ የሚበስል ምግብ ነው። ሙሉ በሙሉ ቬጋን ስለሆነ ከሽሮ ጋር በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያን የጾም ቀናት ከሚቀርቡ መደበኛ ምግቦች አንዱ ነው።

ጎመን

ከነጭ ሽንኩርት፣ ከዝንጅብል እና ከሽንኩርት ጋር የሚጠበስ ጎመን ነው። ብዙ ጊዜ በዙሪያው ካሉት ቅመም የበዛባቸው ወጦች ይልቅ ልስልስ ጣዕም ያለው ሲሆን በተመሳሳይ ሳህን ውስጥ እንደ ማቀዝቀዣ ንፅፅር ወይም ከክትፎ ጋር ይቀርባል።

ክትፎ ምንድን ነው? ለምንስ ከጉራጌ ሕዝብ ጋር ይያያዛል?

ክትፎ የተከተፈ የበሬ ስጋ ሲሆን ባህላዊ በሆነ መልኩ ጥሬ ወይም በጣም ትንሽ ብቻ ተሞቅቶ ከሚጥሚጣ (በቃሪያ ላይ የተመሰረተ ቅመም) እና ንጥር ቅቤ (በእጽዋት የተከተፈ ቅቤ) ጋር ተቀላቅሎ ይቀርባል። ስሙ 'በጥሩ መከተፍ' ወይም 'መፍጨት' የሚል ትርጉም ካለው ስረ-ቃል የመጣ ነው። ይህ ምግብ ከመካከለኛው-ደቡብ ኢትዮጵያ ከሚገኘው የጉራጌ ሕዝብ የመጣ ሲሆን በተለይ ከጉራጌ ምግብ ጋር በጥብቅ ይያያዛል፣ ከአጠቃላይ የኢትዮጵያ ምግብ ይልቅ።

ጥሬ ስጋ መብላት የማይፈልጉ ሰዎች ለቢ ለቢ (leb leb) የተባለ አማራጭ ይኖራቸዋል፤ ይህም ጥሬ ከመሆን ይልቅ በትንሹ የበሰለ ነው። ክትፎ ብዙ ጊዜ ከአይብ (ልስልስ ትኩስ አይብ) ወይም ከጎመን ጋር ይቀርባል። በጉራጌ ቤቶች ውስጥ ባህላዊ በሆነ መልኩ ከቆጮ ጋር ይቀርባል፤ ቆጮ ደግሞ 'ሀሰተኛ ሙዝ' ተብሎ ከሚጠራው ከእንሰት ተክል የሚዘጋጅ ዳቦ ሲሆን በሌላው የኢትዮጵያ ክፍል ይበልጥ ከሚታወቀው እንጀራ ይልቅ ጥቅም ላይ ይውላል።

ክትፎ በተለይም እውነተኛውን መስቀል መገኘት የሚዘክረውን የመስቀል በዓል ጨምሮ በበዓላት ወቅት ይቀርባል።

የሃይማኖት ጾም የኢትዮጵያን የቬጋን ምግብ እንዴት ቀረጸው?

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን፣ በአገሪቱ ትልቁ ሃይማኖታዊ ተቋም፣ ሰፊ የጾም የቀን መቁጠሪያ ትከተላለች። በዓመቱ ውስጥ ያለ እያንዳንዱ ረቡዕና ዓርብ የጾም ቀን ነው (በዋና ዋና በዓላት ዙሪያ አንዳንድ ልዩ ሁኔታዎች አሉ)፣ ታላቁ ጾም ወይም አብይ ጾም ተብሎ የሚታወቀው ደግሞ ከትንሳኤ በፊት ለ55 ተከታታይ ቀናት ይቆያል፤ ይህም በምዕራባውያን ክርስትና ትውፊት ውስጥ ካለው የ40 ቀናት ጾም ይረዝማል።

በጾም ቀናት አማኞች ስጋ፣ የወተት ተዋጽኦ እና እንቁላል አይመገቡም፤ በጥብቅ የሚጾሙ ደግሞ በግምት እስከ ቀኑ ዘጠኝ ሰዓት (እኩለ ቀን በኋላ 3 ሰዓት) ድረስ ምንም ሳይመገቡና ሳይጠጡ ይቆያሉ፣ ከዚያ በኋላ አንድ ጊዜ ብቻ ይመገባሉ። ስለ ትክክለኛው የዓመቱ የጾም ቀናት ብዛት ምንጮች ይለያያሉ፦ አንድ ስሌት ለምዕመናን እስከ 180 ቀናት፣ ለካህናት ደግሞ እስከ 252 ቀናት እንደሚደርስ ሲገልጽ፣ ሌላ ግምት ደግሞ በግምት 208 ቀናት አካባቢ ያስቀምጠዋል፤ ነገር ግን በየትኛውም ስሌት ትልቅ የቀን መቁጠሪያ ክፍል ነው።

ይህ የቀን መቁጠሪያ የኢትዮጵያ ምግብ እንዲህ ያለ ጥልቅ የቬጋን ምግብ ዝርዝር እንዲኖረው ካደረጉት ዋና ምክንያቶች አንዱ ነው። ምስር ወጥ፣ ሽሮ፣ አትክልት ወጥ (ጎመን ቅጠል፣ ካሮት እና ድንች)፣ ጎመን እና አዚፋ (የምስር ሰላጣ) ሁሉም እንደ ጾም ቀናት መደበኛ ምግቦች ሆነው ያደጉ ሲሆኑ አሁን ደግሞ በሚጾሙም ባልጾሙም ኢትዮጵያውያን ዓመቱን ሙሉ ይበላሉ፤ እንደ የተለየ 'የአመጋገብ' ዓይነት ተደርገው አይታዩም።

የኢትዮጵያ ምግብ በክልል እንዴት ይለያያል?

ኢትዮጵያ ከ80 በላይ ብሔረሰቦች መኖሪያ ስትሆን ምግብም እንደ ክልልና ማህበረሰብ ይለያያል፤ ይህ ልዩነት ግን ከአገሪቱ ውጭ ባሉ ምግብ ቤቶች ውስጥ ብዙ ጊዜ አይንጸባረቅም፣ ምክንያቱም ምናሌዎቻቸው ብዙ ጊዜ ከአማራና ከአዲስ አበባ ጋር ከሚያያዙ ምግቦች ዙሪያ የተገነቡ ናቸው።

• በሰሜን የሚገኘው ትግራይ፦ በበርበሬና በሚጥሚጣ ላይ ያተኮሩ የበሬ፣ የበግ ወይም የምስር ወጦች፣ ከየራሱ ልዩ የእንጀራ ዓይነት ጋር
• አማራ፦ ዶሮ ወጥ፣ ክትፎ እና ጎመንን ጨምሮ ከአገሪቱ ውጭ በተለምዶ የሚታወቁ ምግቦች መገኛ፣ ሁሉም በጤፍ እንጀራ ላይ የተመሰረቱ
• ኦሮሚያ፦ ዶሮ ወጥና ሽሮ ሁለቱም በስፋት ይታያሉ፣ በአጠቃላይ በአዲስና በአካባቢ በሚገኙ ግብዓቶች ላይ የተመሰረቱ
• በደቡብ ብሔሮች ክልል የሚገኘው የጉራጌ አካባቢ፦ የክትፎ መገኛ፣ ቆጮ (የእንሰት ዳቦ) አንዳንድ ጊዜ እንጀራን ተክቶ ይቀርባል
• በምስራቅ የሚገኘው አፋር፦ ለሞቃትና ደረቅ ከብት አርቢ ክልል የተስማሙ ምግቦች፣ ዝግኒ (ቅመም ያለው የስጋ ወጥ) እና ዳቦ ቆሎ (ቅመም ያለበት መክሰስ) ጨምሮ

ከአገሪቱ ውጭ በስፋት የሚታየው 'የኢትዮጵያ ምግብ' ብዙ ጊዜ በተለይ የአማራና የአዲስ አበባ ምግብ ነው። በቤት ውስጥ በትክክል የሚቀርበው ምግብ ግን እንደ ክልል፣ ሃይማኖት እና የቤተሰብ አመጣጥ ይለያያል።

ከኢትዮጵያ የመጣ ሰው እየተዋወቁ ከሆነ ይህ ሁሉ ለምን ያስፈልጋል?

ምግብ በተዋዋቂነት ውይይቶች ውስጥ ገና ቀድሞ እና ብዙ ጊዜ ይነሳል፤ ከአጠቃላይ ጥያቄዎች ይልቅ እውነተኛ ጥያቄዎችን ለመጠየቅ ተፈጥሯዊ መንገድም ነው፦ በቤት ውስጥ ምን ይበስላል፣ አንድ ምግብ ከተወሰነ ክልል ወይም ቤተሰብ ጋር ይያያዛል ወይ፣ እንደ መስቀል ወይም ጥምቀት ላሉ በዓላት ምን ይቀርባል። ከዶሮ ወጥ ባሻገር ሙሉ ምግብ ባህል እንዳለ ማወቅ ስለ ምን ጉጉት ማሳየት እንዳለብዎ የተወሰነ ነገር ይሰጥዎታል።

በ Amarbis ላይ ከኢትዮጵያ ጋር ግንኙነት ካላቸው ግጥሚያዎች ጋር የሚደረጉ ውይይቶች ብዙ ጊዜ በትክክል እንደዚህ ያለ ዝርዝር ጉዳይ ይነካሉ፦ የክልል ምግቦች፣ የቤተሰብ የምግብ አዘገጃጀቶች፣ የጾም ቀን ምግብ በእውነት ምን እንደሚመስል። ትንሽ ነገር ቢሆንም ትኩረት እንደሰጡ የሚያሳይ ጥያቄ እና ሁሉም ሰው ቀድሞ ከሚያውቀው ነጠላ ምግብ ላይ ብቻ ከሚቆም ጥያቄ መካከል ያለውን ልዩነት ይፈጥራል።