He Aha i Hira ai te Mōhio Ahurea i te Whaiipo ā-Ao
Ngā Painga o te Mōhio Ahurea
- Ka karo i te whakamamae ngākau kāore i whakaarohia, me ngā pōhēhētanga
- Ka whakaatu i te whakaute pono ki te ao i ahu mai ai tō hoa
- Ka hanga hononga hōhonu ake, whai tikanga ake
- Ka āwhina ki te whakatere i ngā tūmanako me ngā tikanga tuku iho a te whānau
- Ka whakapai ake i te whai hua o te whakawhitiwhiti kōrero i waenga ahurea
- Ka whakatakoto tūāpapa mō ngā hononga angitu, wā roa
- Ka whakawhānui i tō ake tirohanga ki te ao me tō tipu whaiaro
Te Ahurea Whaiipo o Āhia: Te Whakaute, te Whānau me ngā Tikanga Tuku Iho
Te Whaiipo i Āhia ki te Rāwhiti (Haina, Hapani, Kōrea)
Ngā tikanga whaiipo:
- He maha ngā wā e hiahiatia ana te whakaaetanga a te whānau
- He nui te uara o te mātauranga me te umanga
- He āta haere te piri ā-tinana
- He mea nui te tuku koha i te wā o te whaiipo
- He tikanga noa ngā tūtakitanga ā-rōpū i te tīmatanga
- Ka wawe te kōrero mō te mārena
Te momo whakawhitiwhiti kōrero:
- Ko te kōrero kōaro te mea e manakohia ana
- He mea tino nui te tiaki i te mana o te tangata
- Karohia ngā tautohe i te aroaro o te iwi
- Ka tohu pea te noho wahangū i te whai whakaaro
- He reo whakaute, ōkawa hoki i te tīmatanga
- He mea nui ngā tohu ehara i te kupu
Te Whaiipo i Āhia ki te Tonga-mā-rāwhiti (Piripīni, Tairana, Whitināma)
Ngā uara ahurea:
- He kaha te arotahi ki te whānau
- He mea nui te whakapono i te nuinga o te wā
- He noa ngā tūranga tuku iho o te tāne me te wahine
- Ka whai wāhi te whānau whānui
- He nui te uara o te manaakitanga me te mahana
- Ka tūmanakohia te ngākau pono me te ngākau pūmau
Ngā tūmanako whaiipo:
- Ko ngā whāinga hōhonu te mea e manakohia ana
- He tohu nui te tūtaki ki te whānau
- He nui te uara o te pūmau ā-pūtea
- He nui ake te whakaae ki ngā āputa tau
- He iti te whakaatu aroha i te aroaro o te iwi
- He noa te titiro whakamua ki te mārena
Te Ahurea Whaiipo o Ūropi: Te Tū Motuhake me te Ōritetanga
Ūropi ki te Uru (Piritene, Tiamana, Wīwī, Hōrana)
Te huarahi whaiipo:
- He kōrero hāngai, he kōrero pono
- Ka whakanuia te ōritetanga o te tāne me te wahine
- He noa te wehewehe i te utu, ka utu ia tangata i tāna ake wāhanga
- He whaiipo māmā i mua i te here pūmau
- He nui te uara o te tū motuhake o te tangata
- He mea nui te taurite o te mahi me te oranga
Ngā tūmanako pāpori:
- Ka mihia ngā kōrero hōhonu ā-hinengaro
- Ko ngā ngohe ahurea hei tūtakitanga
- He nui te uara o te wheako haerenga
- Te aro ki te taiao
- He kaupapa matua te taurite o te mahi me te oranga
- Ngā tirohanga pāpori whakamua
Ūropi ki te Rāwhiti (Rūhia, Ūkareinga, Pōrana)
Ngā uara tuku iho:
- He huarahi e arotahi ana ki te whānau
- Ka whakautehia ngā tūranga tuku iho o te tāne me te wahine
- Ka mihia te manaaki rangatira me ngā mahi aroha
- He nui te uara o te mātauranga
- Ka tūmanakohia te ngākau pono me te ngākau pūmau
- Ka whakaarohia matuatia te mārena me ngā tamariki
Ngā tikanga whaiipo:
- Ka tūmanakohia mā te tāne e utu ngā tūtakitanga
- He mea nui ngā putiputi me ngā koha
- He tukanga whaiipo ōkawa
- He tohu nui te whakamōhio ki te whānau
- Ka tūmanakohia ngā whāinga hōhonu
- He mea nui te āhua ā-tinana
Te Ahurea Whaiipo o Amerika Rātini: Te Ngākau Hihiko me te Whānau
Te Whaiipo i Amerika ki te Tonga (Koromōpia, Parīhi, Āketina)
Ngā āhuatanga ahurea:
- He kōrero kaingākau, he kōrero whakaatu kare-ā-roto
- He kaha ngā here o te whānau
- Te awe o te Hāhi Katorika ki ngā uara
- He aroha ki te puoro me te kanikani
- He mahana, he whakaatu aroha ā-tinana
- He āhua noho e arotahi ana ki te hapori
Ngā tūmanako whaiipo:
- Ka mihia ngā mahi whaiipo
- He mea nui te whakauru ki te whānau
- He noa te whakaae ki ngā āputa tau
- He nui te uara o te whaiipo tuku iho
- He mea tino nui te ngākau pono me te ngākau tapatahi
- Ngā whāinga mārena me te whānau
Amerika Waenga me Mehiko
Ngā uara pāpori:
- He kaha ngā tikanga Katorika
- Ka whai wāhi te whānau whānui
- Te whakaute ki ngā kaumātua
- He mea nui ngā whakanuitanga ā-hapori
- Ngā tūranga tuku iho o te tāne me te wahine
- He nui te uara o te mana me te ingoa pai
Ngā tauira whaiipo:
- Ko te whaiipo me tētahi kaitiaki i te taha te tikanga tuku iho
- He mea waiwai te whakaaetanga a te whānau
- Ka tūmanakohia ngā whāinga hōhonu
- He mea nui te ōrite o te whakapono
- Te whakanui i ngā taonga tuku iho ahurea
- Ko te mārena te whāinga mutunga
Ngā Ahurea Whaiipo o te Rāwhiti Waenga me Āwherika
Ngā Tikanga Whaiipo o te Rāwhiti Waenga
Ngā whakaaro ahurea:
- He mea nui te whai i ngā tikanga o te whakapono
- Kei te pokapū te mana o te whānau
- Te hūmārie o te kākahu me te whanonga
- He noa ngā tūtakitanga kua whakaritea
- Ngā tūmanako mō ngā tūranga o te tāne me te wahine
- He huarahi e arotahi ana ki te mārena
Ngā aratohu whaiipo:
- Ka tūmanakohia kia whai wāhi te whānau
- He iti ngā whakawhitinga i te aroaro o te iwi
- He mea tino nui te ōrite o te whakapono
- He tukanga whaiipo ōkawa
- Te whakaute ki ngā tikanga tuku iho
- Te arotahi ki te here pūmau wā roa
Te Ahurea Whaiipo o Āwherika
Ngā uara me ngā tikanga tuku iho:
- Te whakaaro Ubuntu (te tūhononga o te katoa)
- Te hira o te whānau whānui
- Te whakaute ki ngā kaumātua
- Te whai wāhi ki te hapori
- He nui te uara o ngā whiwhinga mātauranga
- Te whakahīhī ki te ahurea me ngā taonga tuku iho
Ngā ia whaiipo hou:
- Ngā rerekētanga i waenga i te tāone me te tuawhenua
- E piki haere ana te whakamahi hangarau
- E piki haere ana te ōritetanga i te ao mahi
- Ka whakanuia ngā hui tuku iho
- Te tuwhera ki ngā ahurea kē
- He mea nui te manaakitanga a te whānau
Ngā Wero Ahurea Auau me ngā Rongoā
Ngā Momo Whakawhitiwhiti Kōrero
Ngā ahurea kōrero hāngai:
- Ka kōrero tika i tā rātou e whakaaro ana
- Ka mihi ki te urupare hāngai
- He noa te taupatupatu
- Ko te noho wahangū he tohu whakaae
Ngā ahurea kōrero kōaro:
- Ka whakamahi i te horopaki me ngā kōrero kōaro
- Ka karo i te taupatupatu hāngai
- Ka tohu pea te noho wahangū i te whakahē
- He mea nui te tiaki i te mana
Ngā Ariā mō te Wā me te Tae i te Wā Tika
- Ngā ahurea wā kotahi (Tiamana, Huiterangi, Hapani): He mea tino nui te tae i te wā tika, he pūmau ngā hōtaka
- Ngā ahurea wā maha (Amerika Rātini, Āwherika, Ārapi): He ngāwari te wā, ko ngā hononga i mua i ngā hōtaka
- Rongoā: Kōrerotia wawetia ngā tūmanako, ā, kimihia he waenganui e rata ai kōrua
- Tohutohu: Waiho he wā tāpiri i roto i ngā mahere ina rerekē ngā ariā ahurea mō te wā
Te Whakatere i ngā Tūmanako a te Whānau i Waenga Ahurea
Ngā Rautaki mō te Whakauru ki te Whānau
- Akona te raupapa o te whānau: Kia mārama ko wai kei a ia te awe me te mana whakatau
- Whakaaturia te whakaute ki ngā tikanga: Whai wāhi atu ki ngā whakanuitanga me ngā tikanga ahurea
- Pātai mō ngā tūmanako: He aha te wāhi o te whānau ki ngā whakatau mō te hononga?
- Mauria atu he koha whai tikanga: Rangahaua ngā koha tika mō ngā tūtakitanga tuatahi
- Akona ētahi kīanga taketake o te reo: Whakaaturia tō whakapau kaha ki te kōrero ki te hunga kāore e kōrero Pākehā
- Kia manawanui ki te whakaaetanga: Ko ētahi ahurea, me whai wā e whakaae ai ki te tangata o waho
- Kia mārama ki ngā take whakapono: Te pānga o te whakapono ki ngā tūmanako mō te hononga
Ngā Tikanga Tuku Koha me ngā Whakanuitanga
Ngā Ahurea o Āhia
- Karohia: Ngā putiputi mā (e hono ana ki ngā tangihanga)
- He pai: Ngā taonga kounga, he tau taurua te maha
- Tukuna ngā koha mā ōu ringa e rua
- Ngā kōpaki whero mō ngā whakanuitanga
- Te hira o te Tau Hou ā-Marama
Ngā Ahurea o Ūropi
- He putiputi mō ngā wāhine (he tau kehe te maha)
- Ko te kounga i mua i te nui
- He wāina, he kai motuhake ā-rohe rānei
- He rerekē ngā tikanga Kirihimete i ia whenua
- Te tae i te wā tika ki ngā whakanuitanga
Ngā Ahurea o Amerika Rātini
- E whakaaetia ana ngā putiputi tae hihiko
- He koha mō ngā huihuinga whānau
- Te hira o te quinceañera (te whakanui i te tau 15 o te kōtiro)
- Te whakaute i te Día de los Muertos (te Rā o te Hunga Mate)
- He roa ngā wā whakanui
Ngā Ahurea o te Rāwhiti Waenga me Āwherika
- He koha hūmārie, whai whakaaro
- Whakaarohia ngā here kai
- Kia mōhio ki ngā hararei whakapono
- Te whakaute i ngā wā nohopuku
- He momo whakanui ā-hapori
Te Hanga Arawhiti Ahurea: Ngā Tohutohu Whaihua
Te Waihanga i te Noho Tahi ā-Ahurea
- Akona tahitia: Tūhuratia ngā ahurea e rua hei kapa kotahi
- Waihangatia he tikanga hou: Whakaranua ngā wāhanga o ngā ao e rua
- Haere ki ngā whenua o tētahi, o tētahi: Wheakohia ā-kanohi ngā ahurea
- Te whakawhiti tunu kai: Akona, tiritiria hoki ngā tohutao tuku iho
- Te ako reo: Ka ako ngā hoa tokorua i te reo o tētahi, o tētahi
- Ngā kaiārahi ahurea: Ngā hoa me te whānau ka taea te ārahi i te māramatanga
- Te manawanui me te whakakatakata: Kataina tahitia ngā pōhēhētanga
- Whakautehia ngā rohe: Ko ētahi tikanga kāore e taea te whakarerekē
Ngā Tohu Whero: Ngā Tohu Whakatūpato o te Kore Hāngai ā-Ahurea
- He waiaro whakaiti ki tō ahurea
- Te kore hiahia ki te ako, ki te urutau rānei
- Te tohe kia whakarērea e koe ō tikanga
- Te kore whakaute ki tō whānau, ki ō hoa rānei
- Ngā kōrero whakatauira kino, whakatoihara rānei
- Te whakakāhore ki te whakamōhio i a koe ki tōna ahurea
- Te huna i ngā tūmanako ahurea
- Te kore hiahia ki te whakaae ā-waenganui mō ngā take nui