Te Anga o tētahi Kōtaha Whaiipo ā-Ao Angitu
Te Kōwhiri Whakaahua Kōtaha: Tō Whakataki mā te Pikitia
I ngā pūhara whaiipo ā-ao, he hira ake anō ngā whakaahua nā te mea ka whiti ēnei i ngā taiapa reo:
- Whakaahua matua: He whakaahua mārama o te kanohi, he ataata pono, he rama pai
- Whakaahua tinana katoa: He hou, he whakaatu pono i a koe
- Ngā whakaahua mahi: Whakaaturia ō mahi ngahau me ō kaingākau
- Ngā whakaahua haerenga: Whakaaturia tō ngākau tuwhera ki ngā ahurea
- Ngā whakaahua pāpori: Me ō hoa, tō whānau rānei (engari kia mārama ko wai koe)
- Whakaahua ngaio: Ka whakaatu i te angitu ā-umanga me te pūmau
- Karohia: Ngā tātari, ngā whakaahua tawhito, ngā whakaahua rōpū hei whakaahua matua
- Whakahoutia ō whakaahua ia 3-6 marama kia hou tonu ai
Ngā Tohutohu Whakaahua kia Rata Mai te Ao
- Whakaurua ngā whakaahua o ngā kaupeka me ngā wāhi rerekē
- Whakaaturia tō maioha ki ngā ahurea, me te kore e tango hē i ō rātou tikanga
- Kākahu kia hāngai ki ngā tūmanako o te ahurea e aro ana koe
- Whakaurua kotahi whakaahua kua kākahu purotu koe, mō ngā huihuinga ōkawa
- Ataata māori - ka rata te katoa o te ao ki tērā
- Whakamahia ngā whakaahua kounga teitei (kaua ngā whakaahua pika)
Te Tuhi Kōrero mōu e Kukume Ana i ngā Pae Whaiipo o te Ao
Te Tikanga Kōtaha Tino Pai
Kia 150-300 kupu te roa o tō kōrero mōu, e whakakotahi ana i ēnei wāhanga:
- He Rerenga Kukume (25 kupu): He whakataki motuhake e ara ai te hiahia
- Ko Wai Koe (50 kupu): Tō umanga, ō ngākau nui, tō āhua noho
- Ngā Mea e Arohaina ana e Koe (50 kupu): Ngā mahi ngahau, ngā kaingākau, ngā uara
- Te Ngākau Tuwhera ki te Ao (40 kupu): Ngā kaingākau ahurea, ngā reo, ngā haerenga
- Ngā Mea e Kimihia ana e Koe (35 kupu): Ngā whāinga hononga me te hoa e wawatatia ana
- He Karanga kia Mahi (25 kupu): He tīmatanga kōrero, he pātai rānei
Ngā Kupu Kaha mō ngā Kōtaha Whaiipo
Ngā Āhuatanga Whaiaro
- Mātātoa, Pono, Wawata nui
- Ngākau aroha, Mātau ki ngā ahurea, Pākiki
- Aro nui ki te whānau, Ngākau pono, Ngākau wera
- Ngākau tuwhera, Whakaute, Ngākau tapatahi
Ngā Whāinga Hononga
- He hononga whai tikanga, He hoa rangatira
- He hononga taumaha, E aro ana ki te mārena
- Te hanga anamata, Te tipu ngātahi
- He aroha whakawhiti ahurea, He aroha ā-ao
Te Whakapai Kōtaha mō ngā Pūhara Whaiipo Rerekē
Ngā Pae Whaiipo o Āhia
- Arotahi ki ngā uara whānau me te pūmau
- Whakaurua ngā taipitopito mātauranga me te umanga
- Whakaaturia te whakaute ki ngā tikanga tuku iho
- Whakahuatia ō whāinga hononga wā roa
- Kia whakaiti mō ō whakatutukitanga
Ngā Pūhara Whaiipo o Ūropi
- Whakaaturia ō kaingākau ahurea me ō haerenga
- Whakaaturia tō hiahia ki te mātauranga
- Whakaurua ō pūkenga reo
- Kia hāngai mō ō whāinga
- Arotahi ki te taurite o te mahi me te noho
Ngā Taupānga Whaiipo o Amerika Ratina
- Whakaaturia tō ngākau wera me tō mahana
- Whakaurua te hira o te whānau
- Whakaaturia tō taha aroha
- Whakahuatia tō kaingākau ki te kanikani, ki te puoro rānei
- Kia whakaputa kare, kia pono
Ngā Pae o te Rāwhiti Waenga
- Kia mataara, kia whakaute ki ngā tikanga ahurea
- Arotahi ki ō whāinga taumaha
- Whakaurua ngā uara whānau
- Kia hūmārie ō whakaahua
- Whakahuatia te hāngai ā-whakapono
Ngā Tohutohu Whakapai i ngā Wāhanga o te Kōtaha
Ngā Taipitopito Taketake
- Te pakeke: Kia pono - he mea taketake te whakawhirinaki
- Te wāhi: Whakaurua tō tāone me tō hiahia ki te nuku
- Te teitei me te āhua tinana: Mā te whakaahua tika e hanga ai te whakawhirinaki
- Te mātauranga: Whakaurua te kaupapa ako me te taumata
- Te mahi: Kia hāngai, engari kaua e whakahīhī
- Ngā reo: Whakarārangitia te katoa, ahakoa he taumata māmā noa
- Te tūnga hononga: Kia mārama (kāore anō kia mārena, kua wehe ā-ture, aha atu)
- Ngā tamariki: Kia pono mēnā he tamariki āu, e hiahia ana rānei koe ki ētahi
Te Wāhanga Kaingākau me ngā Mahi Ngahau
- Whakaranua ngā kaingākau motuhake me ngā kaingākau noa kia taurite ai
- Whakaurua ngā mahi hihiri me ngā mahi tau
- Whakahuatia ō kaingākau ahurea (kai, puoro, toi)
- Tāpirihia ngā tīmatanga kōrero (ngā mahi ngahau rerekē)
- Whakaaturia tō hinengaro tipu (te ako i ngā pūkenga hou)
- Whakaurua ngā mahi pāpori me ngā mahi takitahi
Ngā Hapa Kōtaha Auau Hei Karo
Ngā Tohu Whakatūpato i te Kōtaha
- He kupu kino, he amuamu rānei mō ngā hoa o mua
- Ngā kīanga hōhā noa ("He pai ki ahau te kata")
- Te whakarārangi i ngā tono, kaua i ngā mea ka hoatu e koe
- Te kōrero nui rawa mō ō raruraru whaiaro
- Ngā teka mārama mō te pakeke, te āhua, te tūnga
- Kāore he whakaahua mārama, he whakaahua rōpū anake rānei
- He reo pukuriri, he reo matenui rawa rānei
- Ngā hapa tātaki me te wetereo (he tohu o te kore aro)
- Ngā wāhanga kōtaha kāore i whakakīia
- Ngā whakaahua, ngā ihirangi rānei kāore i te tika
Ngā Rautaki Kōtaha Matatau mō te Whaiipo ā-Ao
Kia Tū Motuhake i ngā Pūhara o te Ao
- Whakamahia te reo Pākehā māmā, mārama mō te hunga ehara i te kaikōrero taketake
- Whakahuatia ngā whenua motuhake e aro ana koe
- Whakaurua he karere reo, he whakataki ataata rānei mēnā e wātea ana
- Kōrero mō tō ngāwari ki ngā rohe wā mō te whakawhitiwhiti kōrero
- Whakaaturia tō mōhio ā-ahurea, me te kore e whakatauira hē
- Whakaaturia ngā āhuatanga e uaratia ana puta noa i te ao (te atawhai, te whakakata, te pūmau)
- Kia iti te whakamahi emoji hei tāpiri āhua
- Whakahoutia auautia tō kōtaha kia kitea tonu ai koe
Ngā Tauira Kōtaha mō te Angitu
Tauira: He Ngaio e Kimi Ana i te Mārena
"He kaitohutohu ā-ao kua whakawhiti i aku māero rererangi kia kitea ai taku kaiurungi tahi i te ora. I whānau mai ki Rānana, i mahi ki Hingapoa, ā, ko Niu Ioka tōku kāinga ināianei - engari ko te kāinga, kei hea rānei e ārahina ai ahau e te aroha. I ngā wiki whakataa, kei ngā mākete kaiahuwhenua ahau, e whakamātau ana i ngā tohutao hou, e kotiti haere ana rānei i ngā whare taonga. He matatau ki te tawai, e ako ana i te reo Pāniora, ā, ka taea e au te tono kawhe i ngā reo e 5. E kimi ana i tētahi hononga pono me tētahi e uara ana i te tipu, i te kata, me te hanga tahi i tētahi mea ātaahua. Kua rite koe ki te tuhi i tā tāua ake kōrero aroha whakawhiti ahurea? Kōrero mai mō tō maharatanga haerenga tino pai!"
Tauira: He Wahine e Aro Nui Ana ki te Whānau
"He kaiako i te ao, he kaitao e wawata ana i te pō, he tangata ngākau tūmanako i ngā wā katoa e kimi ana i taku hoa i ngā mea katoa. Nā ōku pūtake Koromupia i ako mai ki ahau ko te whānau, ko te kai me te kata ngā mea matua o te ora. E whakapono ana ahau ki ngā kai o te Rātapu, ki ngā kanikani ohorere, ā, ko ngā kōrerorero pai rawa ka puta i runga i te kapu kawhe. E kimi ana i tētahi tangata pono kua rite mō tētahi hononga tūturu - te hanga tikanga, te tūhura ahurea, me te waihanga tahi i tētahi kāinga aroha. Ka nui ake tōku harikoa mēnā ka taea e koe te whakaako i ahau ki te tohutao huna a tō kuia! He aha te tikanga o tō ahurea e hiahia ana koe ki te tuari?"
Te Pupuri i tētahi Kōtaha Hihiri, Kukume
Kia Hou Tonu Tō Kōtaha
- Whakahoutia tō whakaahua matua ia kaupeka
- Whakahoutia tō kōrero mōu ia 2-3 marama
- Tāpirihia ngā kaingākau hou i a koe e whakawhanake ana
- Whakahoutia ō whāinga hononga ina mārama ake
- Tangohia wawetia ngā mōhiohio tawhito
- Whakautua ngā karere i roto i ngā hāora 24-48
- Kia hohe koe ia rā kia hikitia ai koe e te hātepe
- Whakaotia te 100% o ngā wāhanga kōtaha katoa