Cuntada Itoobiya ee ka Baxsan Doro Wat

Sidee dhab ahaan tahay cuntada Itoobiya marka laga soo tago doro wat?

Dadka badankood ee Itoobiya ka baxsan waxay yaqaannaan hal cunto oo keliya: doro wat, maraq digaag ah oo lagu karkariyay berbere (isku dar xawaash ah oo basbaas badan) laguna bixiyo ukun la kariyay. Waa cunto dhab ah, oo inta badan loo hayo munaasabadaha gaarka ah, laakiin waa hal albaab oo keliya oo laga galo cunto aad u ballaaran.

Cunto-karinta Itoobiya waxay ku salaysan tahay injera, rooti siman oo teff khamiir leh ah oo loo isticmaalo saxan iyo qalab wax lagu cuno labadaba, iyo wat — ereyga guud ee maraqa, oo leh noocyo badan: hilib, misir, khudaar, xawaash leh, fudud. Cuntooyinkaas hareerahooda waxaa ku yaal caadooyin qaabeeya sida cuntada loo cuno: ka cunista saxan la wadaago gacanta midig, iyo gursha, marka qof si toos ah gogo' cunto ah afka qof kale u geliyo. Wax kasta dushiisa waxaa ku yaal kalandar soon diimeed oo cunto-karinta vegan-ka ka dhigay qayb caadi ah oo maalinle ah, iyo kala duwanaansho gobol oo ku xiran dadyowga iyo luqadaha badan ee Itoobiya.

Hagahan wuxuu daboolayaa qaybaha cuntada Itoobiya ee aan inta badan soo gelin maskaxda qofka markii ugu horreysay: waxa injera dhab ahaan tahay, waxa gursha macnaheedu yahay, cuntooyinka la yaqaanno marka laga reebo doro wat, iyo sida cuntadu ugu kala duwan tahay gobol.

Waa maxay injera, maxayse uga muhiimsan tahay cunto kasta oo keliya?

Injera waa rooti siman oo jilicsan, isbuunyo u eg, oo wax yar dhanaan, laga sameeyo teff, miro aad u yar oo asal ahaan ka yimid buuraleyda Itoobiya. Teff si dabiici ah gluten uma laha, wuxuuna leeyahay nafaqo aad u xooggan marka loo eego miro-badar: warbixinnada ku saabsan halabuurka teff waxay borotiinkiisa ku qiyaasaan qiyaastii 9.4–13.3%, oo ay weheliyaan heerar sare oo bir, kaalshiyam, zinc iyo magnesium ah.

Injera dhaqameedka waxaa lagu sameeyaa iyadoo bur teff lagu qaso biyo iyo ersho, khamiir laga kaydiyay dufcaddii hore (fikrad la mid ah khamiirka rootiga sourdough). Cajiinku wuxuu maraa khamiirin koowaad oo qiyaastii 30 ilaa 72 saacadood ah, kadibna khamiirin labaad oo gaaban oo qiyaastii laba saacadood ah ka dib marka qayb cajiin la kariyay ah, oo la yiraahdo absit, dib loogu walaaqo. Khamiirintaas dheer ayaa injera siisa dhanaanteeda caanka ah iyo dushiisa godad yaryar leh, oo inta badan loo yaqaan 'indho', kuwaas oo rootiga ka caawiya inuu nuugo maraqa.

Injera ma aha cunto dhinac ah. Waa saldhigga cuntada lagu dhiso: wat-yada si toos ah ayaa loogu shubaa xaanshi weyn oo injera ah, iyadoo gogo' kale oo la duubay la dhinac dhigo. Cuntayaashu waxay jeexaan gogo' injerada hoose ah oo ay ku qaataan maraqa, markaa rootigu wuxuu isku mar u shaqeeyaa saxan iyo qalab wax lagu cuno.

Waa maxay gursha?

Gursha waa caadada ah in la jeexo gogo' injera ah, lagu duubo qaniinyo maraq ah, oo si toos ah gacanta loogu geliyo afka qof kale. Waa caado bulsho oo guud, ma aha dabeecad jacayl — waxay dhex marta xubnaha qoyska, saaxiibbada, asxaabta shaqada, iyo martigeliyayaasha iyo martida cuntooyinka la wadaago, waxaana loo bixin karaa qof aad hadda barteen si la mid ah qof aad sannado badan taqaannay.

Waxay leedahay anshax: qofka gursha la siinayo waxaa laga filayaa inuu qaato cuntada iyadoo afkiisu uusan taaban farahooda bixiyaha, cunto dhacdana waxaa loo arkaa xumaan. Hal gursha oo keliya mararka qaarkood waxaa loo arkaa wax aan dhammaystirnayn ama nasiib-darro, sidaa darteed dabeecadda inta badan waa lagu celceliyaa.

Caadadu waxay ku xiran tahay maahmaah ah in dadka ka wada cuna isku saxan aysan is khiyaamayn, waxaana inta badan lagu sifeeyaa hab lagu muujiyo aqbalaad, dhowaansho ama mahadnaq daqiiqaddaas — wax u dhow isku duubnaanta laba saaxiib halkii ay ka ahaan lahayd caado rasmi ah.

• Waxaa bixiya qoyska, saaxiibbada, asxaabta shaqada ama martigeliyayaasha — kuma koobna hal xiriir
• Inta badan waxay dhacdaa cuntooyinka wadajirka ah ee laga cuno saxan la wadaago
• Qaataha wuxuu qaataa qaniinyada iyadoo aan afka iyo gacantu isku dhicin
• Inta badan waa lagu celiyaa ugu yaraan hal mar, sababtoo ah hal gursha waxaa loo arki karaa nasiib-darro
• Waxaa loo fahmaa calaamad diirimaad, ixtiraam ama aqbalaad daqiiqaddaas

Sidee Itoobiyaanku dhab ahaan u cunaan cunto — gacmo, saxan la wadaago iyo edeb?

Cuntada guud ahaan waxaa lagu cunaa gacanta midig. Gacanta bidix dhaqan ahaan waa laga fogaadaa cunista ama gudbinta cuntada, inkastoo labada gacmood isticmaalkoodu la aqbali karo.

Cuntooyinka inta badan waxaa lagu bixiyaa hal saxan oo la wadaago halkii saxanno gaar ah: injera ayaa salka dhigta, wat-yada kala duwanina dusha ayaa loogu shubaa qaybo-qaybo, qof kasta oo miiska fadhiyaana si toos ah ayuu uga cunaa saxankaas dhexe, isagoo jeexaya injera oo ku qaadanaya cuntada halkii uu isticmaali lahaa fargeeto ama mindi.

Martigelintu waxay leedahay filashooyin u gaar ah. Diidista cunto laguu soo bandhigay guud ahaan waxaa loo arkaa edeb-darro, cunista dadka kale hortooda adigoon u soo bandhigin inaad la wadaagto waxaa loo arkaa xumaan. Martigeliyayaashu inta badan martida ayay ugu horreyn u adeegaan ama gursha u siiyaan calaamad soo dhoweyn ah, ku sii fadhiisashada miiska cuntada kadib — halkii aad isla markiiba tegi lahayd — waxaa loo arkaa edeb wanaagsan.

• Ku cun oo ku gudbi cuntada gacanta midig
• Meelo badan filo saxan la wadaago halkii saxanno gaar ah
• Aqbal cuntada laguu soo bandhigo halkii aad si toos ah u diidi lahayd
• Ha ku cunin dadka kale hortooda adigoon u soo bandhigin inaad la wadaagto
• Kalluun ayaa inta badan loo bixiyaa martida aan cuntadooda la hubin, sababtoo ah wuxuu ku jiraa xeerarka soonka Masiixiyiinta Ortodokska

Cuntooyinkee ayaad ogaan lahayd marka laga reebo doro wat?

Doro wat waa hal wat oo ka mid ah kuwo badan. Waa kuwan afar kale oo mar walba soo muuqda, laga bilaabo casho qoys oo maalinle ah ilaa liisaska maqaayadaha.

Shiro

Maraq laga sameeyay digir ama baaqille la shiiday, oo lagu karkariyay saliid xawaash leh ama subag la sifeeyay ilaa uu noqdo cajiin qaro weyn oo siman. Waa mid ka mid ah cuntooyinka ugu badan Itoobiya — jaban, wax lagu dhergo, gabi ahaanba dhir ah, waxaana cuna dadka diimaha iyo heerarka dhaqaale ee kala duwan, ma aha xilliyada soonka oo keliya.

Tibs

Hilib la shiilay — inta badan hilib lo'aad ama wan — oo si dhaqso ah loogu kariyay basal, toon, basbaas iyo xawaash sida berbere, iyo niter kibbeh (subag la sifeeyay oo xawaash leh). Tibs waxay u dhexeysaa shiil dhaqso ah oo kulayl sare leh ilaa nooc tartiib ah oo maraq leh, waana dalab caadi ah dabaaldegyada ama marka dibadda wax laga cunayo.

Misir wat

Misir cas oo lagu karkariyay maraq berbere ku salaysan ilaa uu jilco oo uu qaro yeesho. Gabi ahaanba waa vegan, taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah cuntooyinka caadiga ah ee la bixiyo maalmaha soonka Ortodokska Itoobiya, oo ay la socoto shiro.

Gomen

Caleen cagaaran (collard) oo lagu shiilay toon, sinjibiil iyo basal. Inta badan way ka fudud tahay wat-yada xawaashka leh ee hareeraheeda, waxaana inta badan loo bixiyaa sida wax qaboojiya oo isla saxanka ku jira, ama la socda kitfo.

Waa maxay kitfo, maxayse ugu xiran tahay dadka Gurage?

Kitfo waa hilib lo'aad la jajabiyay, oo dhaqan ahaan la bixiyo isagoo ceedhin ah ama si aad u yar loo diiriyay, oo lagu qasay mitmita (isku dar xawaash basbaas ku salaysan) iyo niter kibbeh (subag la sifeeyay oo geedo udgoon leh). Magaceedu wuxuu ka yimid xidid macnaheedu yahay 'si yar u jarid' ama 'jajabin'. Cuntadu waxay ka soo bilaabatay dadka Gurage ee bartamaha-koonfur Itoobiya, waxayna si dhow ugu xiran tahay cuntada Gurage gaar ahaan, halkii ay ka ahaan lahayd cunto-karinta Itoobiya guud ahaan.

Qof kasta oo ka cabsi qaba hilib lo'aad oo ceedhin ah, waxaa jira beddel caam ah oo la yiraahdo kitfo leb leb, oo si yar loo kariyay halkii uu ceedhin ahaan lahaa. Kitfo inta badan waxaa lala bixiyaa ayibe, farmaajo cusub oo fudud, ama gomen. Guryaha Gurage dhaqan ahaan waxaa lala cunaa kocho, rooti siman oo laga sameeyay enset — geedka 'moos beenta ah' — halkii injera, taasoo ah isku-dhafka la yaqaanno meelaha kale ee Itoobiya.

Kitfo waxay ka muuqataa dabaaldegyada, gaar ahaan Meskel, ciidda xusta Helitaanka Iskutallaabta Runta ah.

Sidee soonka diimeed u qaabeeyaa cuntada vegan-ka ee Itoobiya?

Kaniisadda Ortodokska Tewahedo ee Itoobiya, hay'adda diimeed ee ugu weyn dalka, waxay raacdaa kalandar soon oo ballaaran. Arbaco iyo Jimce kasta oo sannadka ah waa maalin soon (iyadoo ay jiraan wax ka reeban ciidaha waaweyn agtooda), Soonka Weyn — oo loo yaqaan Abiy Tsom — wuxuu socdaa 55 maalmood oo isku xiga ka hor Iisterka, oo ka dheer 40-ka maalmood ee Lent ee dhaqammada Masiixiga Galbeedka.

Maalmaha soonka, dadka diinta ilaaliya waxay ka fogaadaan hilib, caano iyo ukun, ilaalinta adagna waxay sidoo kale ka dhigan tahay inaan waxba la cunin ama la cabbin ilaa qiyaastii 3-da galabnimo, kadibna hal cunto. Ilaha way ku kala duwan yihiin tirada saxda ah ee maalmaha soonka sannadkii — hal tirin waxay ku qiyaastaa ilaa 180 maalmood oo waajib ah dadka caadiga ah iyo ilaa 252 wadaaddada, halka qiyaas kale ay ku dhowdahay 208 — laakiin tirin kasta oo la isticmaalo waa qayb weyn oo kalandarka ah.

Kalandarkaas ayaa ah sabab weyn oo cuntada Itoobiya ay u leedahay cuntooyin vegan ah oo aad u qoto dheer. Misir wat, shiro, atakilt wat (kaabash, karooto iyo baradho), gomen iyo azifa (saladh misir ah) dhammaantood waa cuntooyin u horumaray sidii cuntooyin aasaasi ah oo maalmaha soonka ah, hadana sannadka oo dhan waxaa cuna Itoobiyaanka sooma iyo kuwa aan soominba, looma arko qayb 'cunto gaar ah'.

Sidee cuntada Itoobiya ugu kala duwan tahay gobol?

Itoobiya waxaa ku nool in ka badan 80 qowmiyadood, cuntaduna way ku kala duwan tahay gobol iyo bulsho siyaabo aan mar walba ka muuqan maqaayadaha dibadda, halkaas oo liiska cuntada inta badan lagu dhiso cuntooyinka la xiriira Amxaarada iyo Addis Ababa.

• Tigray, waqooyiga: maraqyo berbere iyo mitmita badan oo hilib lo'aad, wan ama misir ah, oo leh qaab injera oo deegaanka u gaar ah
• Amxaara: hoyga cuntooyinka ugu caansan dibadda, oo ay ku jiraan doro wat, kitfo iyo gomen, oo lagu dhisay injera teff ah
• Oromiya: doro wat iyo shiro labaduba aad bay uga muuqdaan, guud ahaan waxay ku salaysan yihiin waxyaabo cusub oo deegaanka laga helo
• Deegaannada Gurage ee gobolka Qowmiyadaha Koonfureed: hoyga kitfo, halkaas oo kocho (rooti enset ah) mararka qaarkood ku beddesho injera
• Canfar, bariga: cuntooyin ku habboon gobol kulul oo qalalan oo xoolo-dhaqato ah, oo ay ku jiraan zigni (maraq hilib oo basbaas leh) iyo dabo kolo (cunto fudud oo xawaash leh)

Nooca 'cuntada Itoobiya' ee ugu muuqda dalka dibaddiisa inta badan waa si gaar ah cunto-karinta Amxaarada iyo Addis Ababa. Waxa dhab ahaan guriga lagu bixiyo wuxuu ku kala duwan yahay gobol, diin iyo asalka qoyska.

Sababta waxaas oo dhan muhiim u yihiin haddii aad baranayso qof Itoobiya ka yimid

Cuntadu goor hore oo badan ayay ka soo baxdaa sheekooyinka is-barashada, waana hab dabiici ah oo lagu weydiiyo su'aalo dhab ah halkii kuwo guud: waxa guriga lagu karsado, in cunto ay dib ugu noqoto gobol ama qoys gaar ah, waxa la bixiyo ciidaha sida Meskel ama Timkat. Ogaanshaha inay jirto cunto dhan oo ka baxsan doro wat waxay ku siinaysaa wax gaar ah oo aad xiiseyn karto.

Amarbis, sheekooyinka lala yeesho dadka la xiriira Itoobiya ee aad isku aaddanteen inta badan waxay taabtaan faahfaahintan oo kale — cuntooyinka gobollada, cunto-karinta qoyska, sida cuntada maalinta soonku dhab ahaan u eg tahay. Waa wax yar, laakiin waa farqiga u dhexeeya su'aal muujinaysa inaad fiiro gaar ah yeelatay iyo mid ku joogsata cuntada keliya ee qof walba horeba u yaqaan.