ኢትዮጵያዊ ሥርዓተ ቡን፦ ቡና ብሓቂ እንታይ የጠቓልል

ኢትዮጵያዊ ሥርዓተ ቡን እንታይ እዩ?

ኢትዮጵያዊ ሥርዓተ ቡን፣ ብኣማርኛ ቡና ዝበሃል፣ ኣረንጓዴ ፍሬ ቡን ኣብ ዝሑስ ፍሓም ምቑላይ፣ ብኢድ ምጥሓን፣ ጀበና ዝበሃል ናይ ሓመድ ድስቲ ተጠቒምካ ምፍላሕ፣ ድሕሪኡ ድማ ንእንግዶት ብሰለስተ ፍሉያት ዙራት ምቕራብ ዘጠቓልል ሥርዓት እዩ፦ ኣቦል፣ ቶና፣ በረካ። ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝበዝሑ ማሕበራዊ ሥርዓታት ሓደ እዩ፣ ኣብ ገዛ፣ ኣብ ቦታ ስራሕ፣ ከምኡ'ውን ካብ ናይ መርዓ ቃል ኪዳን ክሳብ ቀብሪ ኣብ ዝርከቡ ኣጋጣሚታት ይካየድ።

ቡን ካብ መስተ ትዕዛዝ ንላዕሊ ከም ቆጸራ ይሰርሕ። ብዙሕ ግዜ ሓደ ኣባል ገዛ የቀባብሎ፣ ኣብ ሓድሽ ሳዕሪ ሓሓሊፉ ድማ ዕምባባ ዝተዘርወ ወለል ወይ ምንጣፍ ይካየድ፣ ብፍጥነት ፍሬ ቡን እምበር ብፍጥነት እንግዶት ኣይኸይድን። ቅድሚ ሳልሳይ ዙር ምኻድ ብሓፈሻ ድንገተኛ መወዳእታ ጉብኝት ይቝጸር።

ኢትዮጵያዊ ሥርዓተ ቡን ክንደይ ግዜ ይወስድ?

ምንጭታት ብዛዕባ ትኽክለኛ ግዜ ኣይሰማምዑን፣ እዚ ድማ እቲ ሥርዓት ከከም ስድራቤትን ኣጋጣሚን ክሳብ ክንደይ ከም ዝፈላለ የርኢ። ገሊኦም መምርሒታት ምሉእ ሥርዓት፣ ካብ ምቑላይ ክሳብ ሳልሳይ ምፍሳስ፣ ከባቢ 30 ደቓይቕ ከም ዝወስድ ይገልጹ። ካልኦት ሓደ ክሳብ ክልተ ሰዓት ይብሉ፣ ገሊኦም ናይ ቡን ኢንዱስትሪ ምንጭታት ድማ ኣብ መንጎ ዙራት ሓመድን ማይን ምሉእ ብምቕያር ዘይቅልጡፍ ኣገባብ ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ሰዓት ይገልጹ። ኣብ ኩሎም ምንጭታት ሓደ ዝዀነ ነገር፣ ቅልጡፍ ናይ ቡን ዕረፍቲ ከምዘይኮነ እዩ፦ ብዕላማ ዝተፈልየ ግዜ ተባሂሉ ይቝጸር።

ኣብ ውሽጢ እቲ ሥርዓት፦ ካብ ኣረንጓዴ ፍሬ ክሳብ ጽዋዕ

እቲ መስርሕ ካብ መጀመርታ ክሳብ መወዳእታ፣ ኣብ ቅድሚ ዝሰትይዎ ሰባት ይካየድ።

1. ኣረንጓዴ፣ ዘይተቓልየ ፍሬ ቡን ይሕጸብ፣ ድሕሪኡ ኣብ ዝሑስ ፍሓም ወይ ኣብ ጋዝ መቐልዩ ኣብ ጠፍጣፍ መጥበሲ ይቐልይ፣ ክሳብ ዝጸልሙን ዘይቲ ዝውጽኡን ብቐጻሊ ይኸትኸት።
2. እቲ ኣቀባባሊ ብዙሕ ግዜ እቲ መጥበሲ ኣብ ክፍሊ ይዝውሮ፣ እንግዶት ነቲ መዓዛ ክሽትትዎ። እቲ መዓዛ ኣካል እቲ ሥርዓት ተባሂሉ ይቝጸር እምበር ተወሳኺ ውጽኢት ኣይኮነን።
3. እቲ ዝቐልየ ፍሬ ብኢድ ይጥሓን፣ ብልምዲ ሙቀጫን ዘነዘናን ዝበሃሉ ናይ ሕንጨይቲ ሙቀጫን መጥሓኒን ብምጥቃም።
4. እቲ ዝጥሓነ ቡንን ማይን ኣብ ጀበና ይኣትዉ፣ እዚ ድማ ኣብ ታሕቲ ክቡብ፣ ነዊሕ ክሳድን ጸቢብ መፍሰሲን ዘለዎ ናይ ሓመድ ድስቲ እዩ፣ ክሳብ ዝፍልሕ ድማ ኣብ እሳት ይቕመጥ።
5. ቡን ካብ ላዕሊ ናብ ንኣሽቱ፣ ኢድ ዘይብሎም ስኒ ዝበሃሉ ጽዋዓት (ሲኒ'ውን ይጽሓፍ)፣ ብዘይ ማጣሪ ይፈስስ። እቲ ጸቢብ ክሳድ ጀበና መብዛሕትኡ ዝጥሓነ ቡን ይሕዝ።

እቶም ሰለስተ ዙራት፦ ኣቦል፣ ቶና፣ በረካ

እንግዶት ሓደ ጽዋዕ ኣይወሃቦምን፤ ሰለስተ ይወሃቦም፣ ነፍሲ ወከፍ ዙር ካብ ዝተፈላለየ ፍላሕ ናይ ተመሳሳሊ ዝጥሓነ ቡን ይፈስስ፣ ነፍሲ ወከፍ ዙር ድማ ናይ ርእሱ ስምን ትርጉምን ኣለዎ። ገሊኦም ከባቢታትን ምንጭታትን ንካልኣይ ዙር ሁለተኛ፣ ንሳልሳይ ድማ ሦስተኛ ዝብል ካልእ ስሞም ይጥቀሙ።

• ኣቦል፦ ቀዳማይ ዙር፣ እቲ ዝጥሓነ ቡን እቲ ዝሓድሽ ስለ ዝኾነ እቲ ዝበለጸ ሓያል ኮይኑ ይፍላሕ። ወግዓዊ መጀመርታ እቲ ኣኼባ የመልክት።
• ቶና (ሁለተኛ)፦ ካልኣይ ዙር፣ ኣብቲ ዝጥሓነ ቡን ሓድሽ ማይ ብምውሳኽን ብምድጋም ምፍላሕን ዝዳለ። ካብ ኣቦል ቀሊል እዩ፣ ብዙሕ ግዜ ድማ ዝርርብ ዝኸፍተሉ እዩ።
• በረካ (ሦስተኛ)፦ ሳልሳይን መወዳእታን ዙር፣ ሓሓሊፉ ባራካ ዝበሃል፣ በረኸት ማለት እዩ። ኣብ ካፌይን እቲ ዝደኸመ እዩ፣ ግን ብዙሓት ምንጭታት እቲ ዝበዝሐ ማሕበራዊ ክብደት ከም ዘለዎ ይገልጹ። ቅድሚ ምቕራቡ ምኻድ ጉብኝት ከም ዘቋረጸ ክርአ ይኽእል።

መን እዩ ዝመርሕ፣ ኣበይ ድማ ይካየድ

እቲ ሥርዓት ብዝበዝሐ ሓንቲ ሰበይቲ ናይ ስድራቤት፣ ኣደ ወይ ጓል፣ ትመርሖ፣ ንሳ ትቐሊ፣ ትጥሕን፣ ትፍላሕን ትፈስስን፣ እንግዶት ድማ ተቐሚጦም ነፍሲ ወከፍ ዙር ጥራይ ይቕበሉ። ኣብ ብዙሓት ስድራቤታት እዚ ክእለት ገዛ ምምሕዳር ከም ምምሃር ብቐጥታ ካብ ኣደ ናብ ጓል ይመሓላለፍ። ገሊኦም ዛንታታት ድማ እታ ኣብኡ ዘላ ዝንእሰት ሰበይቲ ነቲ ሓቀኛ ምቕራብ ከም እትገብር የመልክቱ።

ብልሙድ ኣብ ወለል ወይ ኣብ ትሑት መኣዲ፣ ኣብ ሓድሽ ዝተቖርጸ ሳዕሪን ሓሓሊፉ ዕምባባታትን ዝተዘርወ ምንጣፍ፣ ኣብ ገዛ፣ ኣብ ናይ ስራሕ ቦታ ናይ ዕረፍቲ ክፍሊ፣ ወይ ኣብ ፍሉይ ቡን ቤት ይካየድ። ሓንሳብ ኣብ መዓልቲ ወይ ብዙሕ ግዜ ክካየድ ይኽእል፣ ፍሉይ ኣጋጣሚ ድማ ኣየድልን። ተራ ድሕሪ ቀትሪ በቃዕ ምኽንያት እዩ።

ዕጣን፣ ቆሎ፣ ናይ ሥርዓት ኩነታት

ዕጣን፣ ወይ እታን ዝበሃል ዕጣንን ከርቤን ዝተሓወሰ፣ ኣብ ዝሑስ ፍሓም ኣብ ኩሉ እቲ ሥርዓት ይቃጸል። ጢሱ ተወሳኺ ኣቕሓ ዘይኮነ ኣካል እቲ ተሞክሮ ተባሂሉ ይቝጸር።

• ቆሎ፦ ዝቐልየ ገብስ፣ ብዙሕ ግዜ ምስ ኦቾሎኒ ወይ ካልኦት ዝቐልዩ ሕሩያት ዝተሓወሰ
• ፖፕኮርን
• ከም ሕምባሻ (ኣምባሻ'ውን ዝበሃል) ዝበለ ባኒ፣ ወይ ብዘይ ወግዓዊ መንገዲ ጣይታ (እንጀራ)

እዚኦም ኣብ መንጎ ዙራት እምበር ከም መግቢ ኣይበልዑን፣ እቲ ሥርዓት ክሳብ ዝካየድ ድማ እቲ ኣቀባባሊ እታ ሰሓን ኩሉ ግዜ ክሕዳስ ልሙድ እዩ።

ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዉ ከባብያዊ ፍልልያት

እቲ ቀንዲ ቅርጺ፣ ምቑላይ፣ ምጥሓን፣ ምፍላሕ፣ ሰለስተ ዙራት፣ ኣብ ብሓፈሻ ይሕለው፣ ግን እቲ ኣብ ጀበና ዝኣቱን ኣብ ሰሓን ዝቐርብን ከከም ከባቢን ብሄርን ይቕየር።

• ኣብ ካፋን ኣብ ገሊኡ ደቡብ ምዕራብ ክፋላትን፣ ኣቀባበልቲ ሓሓሊፎም ቅቤ፣ ዱር ዝንጅብል ወይ መዓር ኣብ ቡን ይውስኹ፣ ገሊኦም ዛንታታት ድማ ካፋዊ ጀበና፣ ማንኪራ ዝበሃል፣ ኣብ ካልእ ቦታ ዝጥቀሙሉ ናይ ቅድሚት መፍሰሲ ዘይብሉ ከም ዝኾነ የመልክቱ።
• ኣብ ሲዳማን ኣብ መብዛሕትኡ ደቡባዊ ኢትዮጵያን ኮረሪማ (cardamom) እቲ ዝበዝሐ ዝውሰኽ ቅመም እዩ።
• ኣብ ገሊኡ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ክፋላት ድማ ቀረፋ ወይ ጤና ኣዳም (rue) ዝበለ ዝያዳ ልሙድ ተወሳኺታት እዮም።

ሥርዓተ ቡን ንእንግዳ ተቐባልነትን ብዙሕ ባህሊ ዘጠቓልል ዳቲንግን ስለምንታይ ኣገዳሲ እዩ

ቡን ኣብ ኢትዮጵያ ቀዳማይ ማሕበራዊ ምልክት እዩ። ቡና ጠጡ (buna tetu) ዝብል ሓረግ፣ ቃል ብቃሉ 'ቡን ስተዩ'፣ ኣብ እንግሊዝኛ 'ጽዋዕ ቡን ንሰቲ' ዝብል ከም ዝሰርሕ ይሰርሕ፣ እቲ ሓቀኛ ፍጻሜ ግን ዝያዳ ግዴታ ኣለዎ፦ ዝቐረበ ሥርዓት ምእባይ ወይ ኣብ ማእከሉ ምኻድ ብዙሕ ግዜ ይፍለጥ። ኣብ መንጎ ጐረባብቲ ዝካየድ ተራ ጉብኝታትን ከምኡ'ውን ናይ መርዓ ቃል ኪዳንን መርዓን ቀብርን ናይ ንግዲ ኣኼባታትን የመልክት፣ ቡን ባዕሉ ዘይተኸልከለ ስለ ዝኾነ ኣብ ናይ ኦርቶዶክስ ክርስትያን ወቅትታት ጾም'ውን ይቕጽል።

ምስ ኢትዮጵያ ወይ ምስ ዲያስፖራኣ ዝተኣሳሰረ ሰብ ንዝፋለጡ ሰባት፣ Amarbis ድማ ከም እዚ ዝኣመሰለ ልምዲ ዝሽፍነሉ ሓደ ምኽንያት እዚ እዩ፣ እቲ ተግባራዊ ነጥቢ ቀሊል እዩ፦ ሥርዓተ ቡን ምስ ኣቕሓታት ዝተሓወሰ ቀሊል ዕላል ኣይኮነን። እንተ ቀሪቡልኩም፣ እቲ ዝወስዶ ግዜ ባዕሉ እቲ ነጥቢ እዩ፣ ጎድናዊ ውጽኢት ኣይኮነን።

ኣኽብሮታዊ ኣገባብ ሥርዓተ ቡን ንእንግዶት

ሓንቲ ካብዚ ኩሉ ከም መደበኛ ሕጊ ኣብ ዝኾነ ቦታ ኣይተጻሕፈትን፣ ግን ኣብ ዛንታታት እንግዳ ኮይኑ ከመይ ከም ዝተሞከረ ሓደ ዓይነት እዩ።

• ኣብ ዝተመርሐኩም ቦታ ተቐመጡ፣ ድማ ተቐሚጥኩም ጽንሑ። እቲ ኣቀባባሊ ይቐሊ፣ ይፍላሕ፣ ይፈስስ፤ እንግዶት ብልሙድ ኣይሕግዙን።
• ኩሎም ሰለስተ ዙራት ክትወድኡ እንተ ዘይሓሰብኩም'ውን ቀዳማይ ጽዋዕ (ኣቦል) ተቐበሉ፣ ቀልጢፍኩም ክትከዱ ምስ ዘድልየኩም ድማ ብስቅታ ምውጻእ ዘይኮነ ተዛረቡ።
• ዝቐልየ መጥበሲ ኣብ ዝዝወር እዋን መዓዛ ኣመስግኑ። እዚ ተጸቢዩ ዝጽበ ናይ ሥርዓት እዋን እዩ እምበር ቀሊል ኣኽብሮት ጥራይ ኣይኮነን።
• ኣብ መንጎ ዙራት ዝቐርብ ቆሎ ወይ ፖፕኮርን በሉ፤ ንመግቢ ምሉእ ብምእባይ ዘገርም ክመስል ይኽእል፣ ብውሑድ ምብላዕ ግን ጽቡቕ እዩ።
• ዝርርብ እምበር ስቕታ ኣይትጽበዩ። እቲ ኣብ መንጎ ዙራት ዘሎ ዕረፍቲ ንምዝራብ እዩ እምበር ስልኪ ንምርአይ ኣይኮነን።

ታሪኽ፣ ዛንታ ካልዲ፣ ምስክርነት UNESCO

እቲ ዝፍለጥ ናይ መበቆል ዛንታ ንካልዲ ዝበሃል ጓሳ ኣጣል የመስግን፣ ኣጣሉ ፍሬ ቡን ምስ በልዑ ንጡፋት ከም ዝኾኑ ዘስተውዓለ ይብል። እዚ ተረኽ እዩ እምበር ዝተመዝገበ ታሪኽ ኣይኮነን፦ እቲ ቀዳማይ ዝፍለጥ ሓተታ፣ ብማሮናዊ ሊቅ ኣንትዋን ፋውስተስ ናይሮን ኣብ 1671 ዝተመዝገበ፣ ንካልዲ ኣይጠቅስን፣ እቲ ስም ባዕሉ ድማ ብናይ ቡን ታሪኽ ጸሓፊ ዊሊያም ዩከርስ ኣብ 1922 ዝተጻሕፈ መጽሓፍ ጥራይ ዝጅምር ይመስል። ካብ ተረኽ ብዘይ፣ Coffea arabica ካብ ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ኣብ ከበሳ ዘለዉ ጫካታት፣ ካፋ ክፍለ ሃገር ጨምሮ፣ ከም ዝጅምር ብዝግባእ ይፍለጥ።

ኣብ 2025፣ ኢትዮጵያ ንሥርዓተ ቡን ናይ UNESCO ዘይተታሓዝ ባህላዊ ውርሻ ደረጃ ገና ኣይረኸበትን፤ ኣብ መስርሕ ኣሎ። ናይ ኢትዮጵያ ሓለፍቲ፣ ቤት ጽሕፈት UNESCO ኣዲስ ኣበባን ናይ ውርሻ ማሕበራትን ኣብ ጅማ ኣብ ፌብሩወሪ 2025 ሃገራዊ ወርክሾፕ ኣካይዶም፣ ወግዓዊ ናይ ምምዝጋብ ፋይል ንምድላው፣ ኣብ መወዳእታ ድማ ኣብ ተወካሊ ዝርዝር UNESCO ንምምዝጋብ ዕላማ ኣለዎም። እዚ ማለት እቲ ሥርዓት ሕጂ ኣብ ዝርዝር የለን፣ ብኢንተርኔት ሓሓሊፉ ከምኡ ተባሂሉ እንተ ተገልጸ።