ኢትዮጵያዊ መግቢ ካብ ዶሮ ወጥ ወጻኢ

ኢትዮጵያዊ መግቢ ካብ ዶሮ ወጥ ወጻኢ ብሓቂ ከመይ ይመስል?

መብዛሕትኦም ኣብ ወጻኢ ኢትዮጵያ ዘለዉ ሰባት ሓደ መግቢ ጥራይ ይፈልጡ፦ ዶሮ ወጥ፣ ብበርበረ (ብቅመም ዝሓየለ ሕብሪ ዘለዎ ቅመም) ዝተሓየሸ ናይ ደርሆ ወጥ ምስ ዝተቐልሐ እንቋቝሖ ዝቐርብ። ሓቀኛ መግቢ እዩ፣ ብዝበዝሐ ንፍሉያት ኣጋጣሚታት ዝተዓቁበ፣ ግን ናብ ዝዓበየ ምግቢ ሓደ መእተዊ ጥራይ እዩ።

ኢትዮጵያዊ ምግቢ ምድላው ኣብ ጣይታ፣ ከም ሰሓንን ማንካን ዝጥቀሙሉ ዝሓመዘ ናይ ጤፍ ጣይታ፣ ከምኡ'ውን ኣብ ወጥ (wat) ዝተመርኮሰ እዩ — ሓፈሻዊ ቃል ንጸብሒ፣ ብዙሓት ዓይነታት ዘለዎ፦ ስጋ፣ ምስር፣ ኣታክልቲ፣ ዝተቐመመ፣ ዘይተቐመመ። ብዙሓት ልምድታት እቲ መግቢ ከመይ ከም ዝብላዕ ዝቐርጹ ኣብ ዙርያኦም ኣለዉ፦ ካብ ሓደ ሓባራዊ ሰሓን ብየማነይቲ ኢድ ምብላዕ፣ ጉርሻ ድማ ሓደ ሰብ ቀጥታ ኣብ ኣፍ ካልእ ሰብ መግቢ ዘቐምጠሉ። ኣብዚ ኩሉ ዝተደረበ ሃይማኖታዊ ካላንደር ጾም ድማ ቪጋን ምግቢ ምድላው ልሙድ ዕለታዊ ኣካል ምግቢ ዝገበረ፣ ከምኡ'ውን ምስ ብዙሓት ህዝብታትን ቋንቋታትን ኢትዮጵያ ዝተኣሳሰረ ከባብያዊ ፍልልይ ኣሎ።

እዚ መምርሒ ኣብ ቀዳማይ ግዜ ዝመጽኡ ሰባት ብዙሕ ግዜ ዘይርእይዎ ክፍልታት ኢትዮጵያዊ መግቢ የጠቓልል፦ ጣይታ ብሓቂ እንታይ እዩ፣ ጉርሻ እንታይ ማለት እዩ፣ ካብ ዶሮ ወጥ ወጻኢ እንታይ መግብታት ክትፈልጡ ከም ዘለኩም፣ መግቢ ከከም ከባቢ ከመይ ከም ዝፈላለ።

ጣይታ እንታይ እዩ፣ ካብ ዝኾነ ሓደ መግቢ ንላዕሊ ስለምንታይ ኣገዳሲ እዩ?

ጣይታ (injera) ካብ ጤፍ፣ ኣብ ከበሳ ኢትዮጵያ ዝበቆለ ንኣሽቶ እኽሊ ዝዳለ ለስላስ፣ ስፖንጅ ዝመስል፣ ቁሩብ ሓምዛዛ ዳቦ እዩ። ጤፍ ብተፈጥሮ ግሉተን ዘይብሉ ኮይኑ ንሓደ ዓይነት እኽሊ ብዝሓየለ መልክዕ ጥዑይ ናይ ምግቢ ቅርጺ ኣለዎ፦ ብዛዕባ ቅርጺ ጤፍ ዝተጻሕፉ ጸብጻባት ፕሮቲኑ ከባቢ 9.4–13.3% ከም ዝኾነ፣ ምስ ብዙሕ ብረት፣ ካልሲየም፣ ዚንክን ማግኒዥየምን ከም ዘሎ የመልክቱ።

ልሙድ ጣይታ ብጤፍ ሓርጭ ምስ ማይን ኤርሾ ዝበሃል ካብ ዝሓለፈ ጥብሰ ዝተዓቆበ ሰርሰርን (ከም ጀማሪ ናይ ሓምዛዛ ዳቦ ዝመስል) ብምሕዋስ ይዳሎ። እቲ ሓርጭ ቀዳማይ ምሕማዝ ከባቢ 30 ክሳብ 72 ሰዓታት ይወስድ፣ ድሕሪኡ ድማ ኣብስት ዝበሃል ዝተሓበሸ ሓርጭ ምስ ዝምለስ ከባቢ ክልተ ሰዓት ዝወስድ ሓጸር ካልኣይ ምሕማዝ ይስዕብ። እቲ ነዊሕ ምሕማዝ ንጣይታ ፍሉይ ሓምዛዛ ጣዕሙን ኣብ ገጹ ዘሎ ንኣሽቱ ጉድጓዳትን ይህቦ፣ ብዙሕ ግዜ 'ዓይኒ' ዝብሃሉ፣ እቲ ዳቦ ጸብሒ ክስሕብ ይሕግዝ።

ጣይታ ጎድናዊ ኣይኮነን። እቲ መግቢ ዝሕንጸጸሉ መሰረት እዩ፦ ወጥ ብቐጥታ ኣብ ዓቢ ጣይታ ይፈስስ፣ ተወሳኺ ዝተጠምጠመ ቁርስታት ድማ ኣብ ጎድኒ ይቐርቡ። ተመጋብቲ ነቲ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ጣይታ ቁርስታት ቀዲዶም ወጥ ይሕዙ፣ ስለዚ እቲ ዳቦ ሰሓንን ማንካን ኣብ ሓደ ግዜ ይኸውን።

ጉርሻ እንታይ እዩ?

ጉርሻ ሓደ ቁራሽ ጣይታ ምቕዳድ፣ ኣብ ሓደ ኣፍ ወጥ ምጥማጥ፣ ብኢድ ድማ ቀጥታ ኣብ ኣፍ ካልእ ሰብ ምእታው እዩ። ሓፈሻዊ ማሕበራዊ ልምዲ እዩ እምበር ሮማንቲካዊ ምልክት ኣይኮነን — ኣብ መንጎ ኣባላት ስድራቤት፣ ኣዕሩኽ፣ መሳርሕቲ፣ ከምኡ'ውን ኣብ ሓባራዊ መግብታት መስተናግድን እንግዳን ይካየድ፣ ሕጂ ዝተላለኹሞ ሰብ ከም ዓመታት ዝፈልጥኹሞ ሰብ ብቐሊሉ ክውሃብ ይኽእል።

ኣብኡ ኣገባብ ኣሎ፦ እቲ ጉርሻ ዝቕበል ሰብ ኣፉ ንኣጻብዕ ሃቢ ከይተንከፈ መግቢ ክቕበል ይጽበ፣ መግቢ ምውዳቕ ድማ ዘይተጠንቀቐ ተባሂሉ ይቝጸር። ሓደ ጉርሻ ጥራይ ሓሓሊፉ ዘይምሉእ ወይ ዕድል ዘይብሉ ከም ዝርአ፣ ስለዚ እቲ ምልክት ብዙሕ ግዜ ይደገም።

እቲ ልምዲ 'ካብ ሓደ ሰሓን ዝበልዑ ሰባት ኣይከዳዳዑን' ምስ ዝብል ምስላ ዝተኣሳሰረ ኮይኑ፣ ብዙሕ ግዜ ኣብቲ ህሞት ምቕባልን ቀረባን ምስጋናን ምርኣይ መንገዲ ተባሂሉ ይግለጽ — ካብ ወግዓዊ ሥርዓት ንላዕሊ ኣብ መንጎ ኣዕሩኽ ናብ ሕቅፊ ዝቐርብ ነገር።

• ብስድራቤት፣ ኣዕሩኽ፣ መሳርሕቲ ወይ መስተናግድቲ ዝወሃብ — ብሓደ ፍሉይ ዝምድና ዝተሓጽረ ኣይኮነን
• ብዝበዝሐ ካብ ሓባራዊ ሰሓን ኣብ ዝብላዕ ሓባራዊ መግቢ ይካየድ
• እቲ ዝቕበል ሰብ ኣፉ ንኢድ ከይተንከፈ ነቲ ቁራሽ ይወስድ
• ሓደ ጉርሻ ዕድል ዘይብሉ ክረአ ስለ ዝኽእል፣ ብውሑዱ ሓንሳብ ይደገም
• ኣብቲ ህሞት ናይ ሙቐት፣ ኣኽብሮትን ተቐባልነትን ምልክት ኮይኑ ይርአ

ኢትዮጵያውያን መግቢ ብሓቂ ከመይ ይበልዑ — ኢድ፣ ሓባራዊ ሰሓንን ኣገባብን

መግቢ ብሓፈሻ ብየማነይቲ ኢድ ይብላዕ። ጸጋማይ ኢድ ብልምዲ ንምብላዕ ወይ መግቢ ንምሕላፍ ይርሓቕ፣ ክልቲኡ ኢድ ምጥቃም ግን ተቐባልነት ኣለዎ።

መግብታት ብዙሕ ግዜ ኣብ ሓደ ሓባራዊ ሰሓን እምበር ኣብ ውልቀ ሰሓናት ይቐርቡ፦ ጣይታ ነቲ መሰረት ይሽፍን፣ እቶም ዝተፈላለዩ ወጥታት ኣብ ክፋላት ኣብ ልዕሊኡ ይፈስሱ፣ ኩሉ ኣብ መኣዲ ዘሎ ድማ ብቐጥታ ካብ እቲ ማእከላይ ሰሓን ይበልዕ፣ ጣይታ ቀዲዱ ምግቢ ንምሓዝ ይጥቀመሉ እምበር ሹካን ቢላዋን ኣይጥቀምን።

እንግዳ ተቐባልነት ናይ ርእሱ ትጽቢታት ኣለዎ። ዝቐረበ መግቢ ምእባይ ብሓፈሻ ዘይኣኽብሮታዊ ይቝጸር፣ ኣብ ቅድሚ ኻልኦት ብዘይ ምክፋል ምብላዕ ድማ ጭካነ ይቝጸር። ኣቀባበልቲ ብዙሕ ግዜ ንእንግዶት ቀዳሞት የብልዑ ወይ ጉርሻ ከም ናይ ኣቀባብላ ምልክት ይህቡ፣ ድሕሪ ምብላዕ ኣብ መኣዲ ምጽናሕ — ብቕጽበት ዘይምኻድ — ድማ ጽቡቕ ኣገባብ ተባሂሉ ይንበብ።

• ብየማነይቲ ኢድ በሉ መግቢ ድማ ኣሕልፉ
• ኣብ ብዙሓት ቦታታት ኣብ ክንዲ ውልቀ ሰሓናት ሓባራዊ ሰሓን ተጽበዩ
• ዝቐረበ መግቢ ብምሉእ ካብ ምእባይ ተቐበሉ
• ብዘይ ምክፋል ኣብ ቅድሚ ኻልኦት ኣይትበልዑ
• ሰብ ናይ መግቢ ልምዱ ዘይተረድአ እንግዳ ዓሳ ብልሙድ ይቐርብ፣ ምኽንያቱ ኣብ ሕግታት ጾም ኦርቶዶክስ ክርስትያን ይሕለው

ካብ ዶሮ ወጥ ወጻኢ እንታይ መግብታት ክትፈልጡ ይግባእ?

ዶሮ ወጥ ካብ ብዙሓት ወጥታት ሓደ እዩ። ካብ ዕለታዊ ናይ ስድራቤት ድራር ክሳብ ሬስቶራንት ዝርዝራት ኩሉ ግዜ ዝርአዩ ኣርባዕተ ካልኦት እዚኦም እዮም።

ሽሮ

ካብ ዝተጠሓነ ሽምብራ ወይ ባኬላ ዝዳለ ወጥ፣ ብዝተቐመመ ዘይቲ ወይ ጸሪ ቅቤ ተሓሊቡ ናብ ክቱር፣ ለስላስ ሓሲን ዝቕየር። ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝበዝሑ መግብታት ሓደ እዩ — ርካሽ፣ ዘጽግብ፣ ምሉእ ብምሉእ ካብ ተኽሊ፣ ከምኡ'ውን ኣብ ዘመነ ጾም ጥራይ ዘይኮነ ብዝተፈላለዩ ሃይማኖታውን ቁጠባውን ደረጃታት ዝብላዕ።

ጥብሲ (Tibs)

ብቅልጡፍ ዝተጠብሰ ስጋ — ብዝበዝሐ ስጋ ብዕራይ ወይ በጊዕ — ምስ ቀይሕ ሽጉርቲ፣ ጻዕዳ ሽጉርቲ፣ በርበረ፣ ከም በርበረ ዝበሉ ቅመማት፣ ምስ ንጥር ቅቤ (ዝተቐመመ ጸሪ ቅቤ) ዝዳለ። ጥብሲ ካብ ቅልጡፍ፣ ልዑል ሙቐት ዘለዎ ጥብሲ ክሳብ ዝያዳ ቀስ ኢሉ ዝበሰለ ወጥ ዝኸይድ ኮይኑ፣ ንበዓላት ወይ ወጻኢ ክትበልዑ ከለኹም ልሙድ ትዕዛዝ እዩ።

ምስር ወጥ (Misir wat)

ብበርበረ ዝተመርኮሰ ሾርባ ክሳብ ዝልስልስን ዝጸንዕን ዝፍላሕ ቀይሕ ምስር። ምሉእ ብምሉእ ቪጋን እዩ፣ እዚ ድማ ምስ ሽሮ ኣብ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ መዓልታት ጾም ካብ ዝቐርቡ ልሙድ መግብታት ሓደ ይገብሮ።

ጎመን (Gomen)

ምስ ጻዕዳ ሽጉርቲ፣ ዝንጅብልን ሽጉርቲን ዝተጠብሰ ጎመን። ብሓፈሻ ካብ ዙርያኡ ዘለዉ ዝተቐመሙ ወጥታት ዝያዳ ለስላስ እዩ፣ ኣብ ሓደ ሰሓን ከም ዘቑርር ፍልልይ ወይ ምስ ክትፎ ይቐርብ።

ክትፎ እንታይ እዩ፣ ስለምንታይ ድማ ምስ ጉራጌ ህዝቢ ዝተኣሳሰረ?

ክትፎ ዝተጠርመሰ ስጋ ብዕራይ እዩ፣ ብልምዲ ዘይተቐልየ (ጥረ) ወይ ኣዝዩ ቀሊል ሙቐት ዘለዎ ዝቐርብ፣ ምስ ሚጥሚጣ (ብበርበረ ዝተመርኮሰ ቅመም) ከምኡ'ውን ንጥር ቅቤ (ብዕፅዋት ዝተሓወሰ ጸሪ ቅቤ) ዝተሓወሰ። ስሙ ካብ 'ብዝርዝር ምቑራጽ' ወይ 'ምጥርማስ' ዝብል ሱር ይመጽእ። እቲ መግቢ ካብ ደቡብ-ማእከላይ ኢትዮጵያ ጉራጌ ህዝቢ ዝበቆለ ኮይኑ ካብ ሓፈሻዊ ኢትዮጵያዊ ምግቢ ንላዕሊ ብፍላይ ምስ ጉራጌ ምግቢ ዝተኣሳሰረ እዩ።

ጥረ ስጋ ብዕራይ ንዝጥንቀቑ ሰባት፣ ክትፎ ለብ ለብ ዝበሃል ልሙድ ኣማራጺ ኣሎ፣ ኣብ ክንዲ ጥረ ቁሩብ ዝተቐልየ። ክትፎ ብዝበዝሐ ምስ ኣይብ፣ ለስላስ ሓድሽ ኣይቢ፣ ወይ ምስ ጎመን ይቐርብ። ኣብ ጉራጌ ገዛውቲ ብልምዲ ኣብ ክንዲ ኣብ ካልእ ኢትዮጵያ ዝያዳ ዝፍለጥ ጣይታ፣ ምስ ኮጮ፣ ካብ እንሰት — 'ሓሶት ሙዝ' ተኽሊ — ዝዳለ ዳቦ ይኽተል።

ክትፎ ኣብ በዓላት ይርአ፣ ብፍላይ መስቀል፣ እቲ ግኝት ቅድስት መስቀል ዝዝክር በዓል።

ሃይማኖታዊ ጾም ኢትዮጵያዊ ቪጋን መግቢ ከመይ ይቐርጽ?

ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስትያን፣ እታ ዝዓበየት ሃይማኖታዊት ትካል ሃገር፣ ሰፊሕ ካላንደር ጾም ትስዕብ። ነፍሲ ወከፍ ረቡዕን ዓርቢን ናይ ዓመት መዓልቲ ጾም እዩ (ኣብ ዓበይቲ በዓላት ዙርያ ገለ ሓደ ሓደ ልዩነት ዘለዎ)፣ ዓቢ ጾም ድማ — ዓቢይ ጾም ዝበሃል — ቅድሚ ትንሳኤ 55 ተኸታታሊ መዓልታት ይኸይድ፣ ኣብ ምዕራባውያን ክርስትያናዊ ወግዕታት ዝሕለው ናይ 40 መዓልቲ ጾም ይነውሕ።

ኣብ መዓልታት ጾም፣ ሓላውቲ ስጋ፣ ወተትን እንቋቝሖን ይርሕቑ፣ ዝያዳ ጥብቂ ምሕላው ድማ ክሳብ ከባቢ ድሕሪ ቀትሪ 3 ሰዓት ሓንቲ ምብላዕ ወይ ምስታይ ዘይምግባር፣ ድሕሪኡ ሓንቲ መግቢ ጥራይ ማለት እዩ። ምንጭታት ኣብ ትኽክለኛ ዓመታዊ ጠቕላላ መዓልታት ጾም ይፈላለዩ — ሓደ ቁጽሪ ንምእመናን ክሳብ 180 ግዴታዊ መዓልታት፣ ንካህናት ድማ ክሳብ 252 የቐምጥ፣ ካልእ ግምት ድማ ከባቢ 208 የቐምጥ — ብዝኾነ ቁጽሪ ግን ዓቢ ክፍሊ ካላንደር እዩ።

እቲ ካላንደር ኢትዮጵያዊ ምግቢ ከምዚ ዓሚቕ ቪጋን ዝርዝር ንዘለዎ ቀንዲ ምኽንያት እዩ። ምስር ወጥ፣ ሽሮ፣ ኣታክልቲ ወጥ (atakilt wat — ጎመን፣ ካሮትን ድንችን)፣ ጎመንን ኣዚፋን (ናይ ምስር ሰላጣ) ኩሎም ከም ናይ ጾም መዓልቲ መሰረታዊ መግብታት ዝዓበዩ ኮይኖም ሕጂ ዓመት ምሉእ ብጾመኛታትን ዘይጾሙን ኢትዮጵያውያን ዝብልዑ እዮም፣ ከም ፍሉይ 'ዳይት' ምድብ ኣይቝጸሩን።

ኢትዮጵያዊ መግቢ ከከም ከባቢ ከመይ ይፈላለ?

ኢትዮጵያ ልዕሊ 80 ብሄራት መንበሪ እያ፣ መግቢ ድማ ኣብ ወጻኢ ኣብ ዘለዉ ሬስቶራንታት ብዙሕ ግዜ ኣብ ኣምሓራን ኣዲስ ኣበባን ዝተኣሳሰሩ መግብታት ዝተሃንጸ ዝርዝር ብዘለዎ መንገዲ ከከም ከባቢን ማሕበረሰብን ይፈላለ።

• ትግራይ፣ ኣብ ሰሜን፦ ብበርበረን ሚጥሚጣን ዝተሓየሸ ወጥ ስጋ ብዕራይ፣ በጊዕ ወይ ምስር፣ ምስ ፍሉይ ከባብያዊ ኣገባብ ጣይታ
• ኣምሓራ፦ ኣብ ወጻኢ ዝበዝሑ ዝፍለጡ መግብታት ዝመበቆሉ፣ ዶሮ ወጥ፣ ክትፎን ጎመንን ጨምሮ፣ ብጤፍ ጣይታ ዝተሃንጹ
• ኦሮሚያ፦ ዶሮ ወጥን ሽሮን ክልቲኦም ብዙሕ ይርአዩ፣ ብሓፈሻ ብሓድሽ ናይ ከባቢ ንጥረ ነገራት ዝተሃንጹ
• ጉራጌ ከባቢታት ኣብ ደቡብ ብሄራት ክልል፦ ክትፎ መበቆል፣ ኮጮ (ካብ እንሰት ዝዳለ ዳቦ) ሓሓሊፉ ንጣይታ ዝትክእ
• ዓፋር፣ ኣብ ምብራቕ፦ ንሃሩር፣ ዓዘቕቲ ከባቢ ጓሶት ዝምጥኑ መግብታት፣ ዝግኒ (ዝቐመመ ወጥ ስጋ) ከምኡ'ውን ዳቦ ቆሎ (ዝተቐመመ ቀሊል መግቢ) ጨምሮ

ኣብ ወጻኢ እቲ ዝበዝሐ ዝረአ 'ኢትዮጵያዊ መግቢ' ብፍላይ ኣምሓራን ኣዲስ ኣበባን ምግቢ ምድላው እዩ። ኣብ ገዛ ብሓቂ ዝቐርብ ከከም ከባቢ፣ ሃይማኖትን ዝምድና ስድራቤትን ይፈላለ።

ምስ ካብ ኢትዮጵያ ዝመጸ ሰብ እንተ ተፋሊጥኩም እዚ ኩሉ ስለምንታይ ኣገዳሲ እዩ

መግቢ ኣብ ናይ ምፍላጥ ዝርርባት ቀልጢፉን ብተደጋጋሚን ይልዓል፣ ካብ ሓፈሻዊ ሕቶታት ዘይኮነ ሓቀኛ ሕቶታት ንምሕታት ድማ ተፈጥሮኣዊ መንገዲ እዩ፦ ኣብ ገዛ እንታይ ይሕደር፣ ሓደ መግቢ ናብ ፍሉይ ከባቢ ወይ ስድራቤት ይምለስ ዶ፣ ከም መስቀል ወይ ጥምቀት ኣብ ዝበሉ በዓላት እንታይ ይቐርብ። ካብ ዶሮ ወጥ ወጻኢ ምሉእ ምግቢ ከም ዘሎ ምፍላጥ ንምግዳስ ፍሉይ ነገር ይህበኩም።

ኣብ Amarbis፣ ምስ ኢትዮጵያ ዝተኣሳሰሩ ዝተሰማማዕኩምዎም ሰባት ዝርርብ ብዙሕ ግዜ ከምዚ ዝኣመሰለ ዝርዝር የንክዕ — ከባብያዊ መግብታት፣ ናይ ስድራቤት ዝርዝራት፣ ናይ መዓልቲ ጾም መግቢ ብሓቂ ከመይ ከም ዝመስል። ንእሽቶ ነገር እዩ፣ ግን ኣቕሪብኩም ከም ዘስተውዐልኩም ዘርእይ ሕቶን ኩሉ ዝፈልጦ ሓደ መግቢ ጥራይ ዝሰጋሕ ሕቶን ዘፈላልይ እዩ።