Dɛn ne Ethiopia kɔfe amanne?
Ethiopia kɔfe amanne, a wɔfrɛ no buna wɔ Amharic mu, yɛ amanne a wɔtoto kɔfe aba a ɛyɛ frɔmfrɔm wɔ gya so, wɔde nsa yam, na wɔnoa wɔ dɔte kuruwa a wɔfrɛ no jebena mu, afei wɔde kɔfe no ma ahɔho mprɛnsa a ɛsono wɔn ho: abol, tona ne bereka. Ɛyɛ nnipa nhyiam amanne a ɛtaa ba sen biara wɔ Ethiopia mu baako, a wɔyɛ wɔ afie mu, adwumabea ne dwumadi ahorow ase, efi tiriaseɛ so kosi ayie ase.
Buna te sɛ nhyiam a wɔahyehyɛ sen nsã a wɔtɔ. Mpɛn pii no, abusua no mu baako na ɔyɛ, ɛkɔ so wɔ fam anaa kɛtɛ so a wɔahwete sare foforo ne ɛtɔ da bi a nhwiren agu so, na ɛkɔ sɛnea kɔfe aba no kɔ, ɛnyɛ sɛnea ahɔho pɛ. Sɛ wofi hɔ ansa na nsã a ɛto so abiɛsa no aba a, nkurɔfo bu no sɛ woatwa nsrahwɛ no so ntɛmntɛm dodo.
Bere tenten ahe na Ethiopia kɔfe amanne fa?
Nsɛm fibea nhyia so wɔ bere pɔtee ho, na ɛno kyerɛ sɛnea amanne no sesa fi fie biara ne nhyiam biara so. Akwankyerɛ bi ka sɛ amanne mũ, efi totoɔ so kosi nsã a ɛto so abiɛsa, fa bɛyɛ simma 30. Afoforo ka sɛ ɛfa dɔnhwerew baako kosi abien, na kɔfe adwuma mu nsɛm fibea bi ka dɔnhwerew abien kosi abiɛsa ma nea wɔmpɛ ntɛm a wɔsesa kɔfe esiam ne nsu nyinaa wɔ nsã biara ntam. Nea nsɛm fibea nyinaa hyia so ne sɛ ɛnyɛ kɔfe ahomegye tiawa: wobu no sɛ bere a wɔde asie pɔtee.
Nea enti a akontaa no sono
Ebia nsonsonoe no gyina tebea so. Da biara buna tiawa a efipamfo yɛ no kɔ ntɛm sen amanne buna mũ a wɔyɛ ma ahɔho, adwuma nhyiam, anaa afahyɛ da. Sɛ woyɛ ɔhɔho a, ɛyɛ sɛ wobɛsusuw sɛ wode dɔnhwerew baako ka ho dodow no ara.
Amanne no mu: efi kɔfe aba frɔmfrɔm kosi kuruwa mu
Wɔyɛ adwuma no nyinaa fi mfiase kosi awiei wɔ nnipa a wɔbɛnom no anim.
- Wɔhohoro kɔfe aba a ɛyɛ frɔmfrɔm a wɔntotoo, afei wɔtoto wɔ kyɛnsee a ɛyɛ tratraa mu wɔ gya anaa gas so, na wɔkɔ so keka kosi sɛ ɛbɛyɛ tuntum na ngo apue mu.
- Mpɛn pii no, ɔyɛfo no soa kyɛnsee no fa dan no mu nyinaa sɛnea ahɔho bɛte totoɔ no hua. Wobu hua no sɛ amanne no fa, ɛnyɛ ade a ɛfi mu ba kɛkɛ.
- Wɔde nsa yam kɔfe aba a wɔatoto no, wɔ tete kwan so wɔde dua waduru ne woma a wɔfrɛ no mukecha ne zenezena.
- Kɔfe esiam no kɔ jebena mu, dɔte kuruwa a n'ase yɛ kurukuruwa, ne kɔn ware na n'ano yɛ teateaa, ne nsu, na wɔnoa no ma ɛhuru.
- Wohwie kɔfe no fi soro gu kuruwa nketewa a ɛnni nsa a wɔfrɛ no sini (a wɔkyerɛw no cini nso) mu, a wɔmfa filter. Jebena no kɔn teateaa no si esiam no dodow no ara kwan.
Nsã abiɛsa no: abol, tona ne bereka
Wɔmma ahɔho kuruwa baako; wɔma wɔn abiɛsa, a wɔnoa biara foforo fi esiam koro no ara mu, na nsã biara wɔ ne din ne ne nkyerɛase. Mantam ne nsɛm fibea bi frɛ nsã a ɛto so abien no huletegna na nea ɛto so abiɛsa no sostegna.
- Abol: nsã a edi kan, a ɛyɛ den sen biara efisɛ esiam no yɛ foforo. Ɛkyerɛ nhyiam no mfiase pɔtee.
- Tona (huletegna): nsã a ɛto so abien, a wɔde nsu foforo gu esiam koro no ara so na wɔsan noa. Ɛyɛ mmerɛw sen abol, na mpɛn pii ɛha na nkɔmmɔbɔ bue.
- Bereka (sostegna): nsã a ɛto so abiɛsa na etwa to, a ɛtɔ da bi a wɔfrɛ no baraka, a ɛkyerɛ nhyira. Ne caffeine sua sen biara nanso nsɛm fibea pii ka sɛ ɛno na ɛso wɔ mu kɛse wɔ nnipa ntam. Sɛ wofi hɔ ansa na wɔde aba a, ebetumi ayɛ sɛ woatwa nsrahwɛ no so.
Tete mmara bi
Nsɛm fibea baako ka gyidi bi a ɛtaa ba sɛ ɛsɛ sɛ ɔhɔho nom kuruwa baako anaa abiɛsa nyinaa, nanso ɛnyɛ abien pɛpɛɛpɛ, efisɛ sɛ wogyina wɔ nsã a ɛto so abien no so a, wobu no sɛ akwadworɔ anaa ade a ɛnwiee. Ɛnyɛ fie biara na edi so pɛpɛɛpɛ, nanso ɛkyerɛ nea enti a ɛtɔ da bi a ɔyɛfo de odwo hyɛ ɔhɔho nkuran sɛ ɔntena nnya nsã a ɛto so abiɛsa no.
Obi a ɔdi amanne no anim, ne baabi a ɛkɔ so
Mpɛn pii no, ɔbaa a ɔwɔ fie hɔ, ɛna anaa babaa, na odi amanne no anim, ɔtoto, ɔyam, ɔnoa, na ohwie bere a ahɔho te ase na wogye nsã biara kɛkɛ. Wɔ afie pii mu no, wɔde nimdeɛ no ma tẽẽ, efi ɛna so kɔ babaa so, sɛ fie hwɛ adesua fa. Nsɛm bi ka sɛ ɔbaa a ɔyɛ ketewa sen biara wɔ hɔ no na ɔde ma nkurɔfo.
Mpɛn pii no ɛkɔ so wɔ fam anaa ɔpon a ɛba fam so, wɔ kɛtɛ a wɔahwete sare foforo a wɔatwa ne ɛtɔ da bi a nhwiren agu so, wɔ fie, adwumabea ahomegyebea, anaa buna bet (kɔfe fie) pɔtee mu. Ebetumi aba da biara prɛko anaa mpɛn pii, na ɛnhia nhyiam soronko. Awia a ɛyɛ daa de ara so dɔɔso.
Aduhuam, nnuan ketewa, ne amanne no tebea
Wɔhyew frankincense, anaa frankincense ne myrrh afrafra a wɔfrɛ no etan, wɔ gya so amanne no nyinaa mu. Wobu ne wusiw no sɛ osuahu no fa sen ade a wɔde aka ho kɛkɛ.
- Kolo: barley a wɔatoto, a mpɛn pii wɔde nkatee anaa aburow foforo a wɔatoto fra
- Aburow a ɛpae (popcorn)
- Paanoo te sɛ himbasha (a wɔfrɛ no ambasha nso), anaa sɛ ɛnyɛ amanne kɛse a, injera
Wodi eyinom wɔ nsã ntam sen sɛ ɛyɛ aduan, na ɛtaa ba sɛ ɔyɛfo kɔ so hyɛ nnuan ketewa prete no ma bere a amanne no kɔ so nyinaa.
Mantam nsonsonoe wɔ Ethiopia nyinaa
Ne fapem nhyehyɛe, toto, yam, noa, nsã abiɛsa, yɛ pɛ wɔ ɔman no nyinaa mu, nanso nea ɛkɔ jebena no mu ne prete no so sesa fi mantam ne mmusua kuw so.
- Wɔ Kafa ne atɔe-anaafo fam afa bi no, ɛtɔ da bi a wɔde bɔta, kwae akekaduro anaa ɛwo ka kɔfe no ho, na nsɛm bi ka Kafa jebena bi a wɔfrɛ no mankira a enni anim ano a ɛwɔ mmeae foforo no.
- Wɔ Sidama ne Ethiopia anaafo fam dodow no ara no, cardamom ne nnuhuam a wɔtaa de ka ho sen biara.
- Wɔ Ethiopia atifi fam afa bi no, cinnamon anaa rue (tena adam) na wɔtaa de ka ho.
Nea enti a amanne no ho hia ma ahɔhoyɛ ne ɔdɔ a ɛtwa amammerɛ ahorow ntam
Buna yɛ Ethiopia nnipa ntam ayamye nsɛnkyerɛnne a ɛdi kan. Kasasin buna tetu, a ne ase ne 'nom kɔfe,' kyerɛ sɛnea 'momma yɛnkɔnom kɔfe' kyerɛ wɔ English mu, nanso dwumadi no ankasa wɔ asɛyɛde kɛse: sɛ wopo amanne a wɔde ama wo, anaa wofi hɔ wɔ amanne no mfinimfini a, nkurɔfo taa hu. Ɛkyerɛ efipamfo nsrahwɛ a ɛyɛ daa de ne tiriaseɛ, ayeforo, ayie ne adwuma nhyiam nyinaa, na ɛkɔ so wɔ Orthodox Kristofo mmuadadi mmere mu efisɛ wɔmmara kɔfe ankasa.
Ma obiara a ɔne obi a ɔwɔ abusuabɔ ne Ethiopia anaa ne abroko rehyehyɛ adamfofa, a ɛno nso nti na Amarbis ka amanne te sɛ yei ho asɛm, asɛm titiriw no nyɛ den: kɔfe amanne nyɛ nkɔmmɔ hunu a wɔde nneɛma aka ho. Sɛ wɔde ma wo a, bere a ɛfa no ankasa ne asɛm titiriw, ɛnyɛ ade a ɛfi mu ba kɛkɛ.
Kɔfe amanne mu nneyɛe pa ma ahɔho
Wɔnkyerɛw eyinom mu biara sɛ mmara pɔtee wɔ baabiara, nanso ɛyɛ pɛ wɔ nsɛm a ɛka sɛnea ahɔho hu amanne no ankasa nyinaa mu.
- Tena baabi a wɔkyerɛ wo na tena hɔ. Ɔyɛfo no na ɔtoto, ɔnoa, na ohwie; ahɔho ntaa mmoa.
- Gye kuruwa a edi kan (abol) sɛ wonnwene sɛ wobɛnom nsã abiɛsa no nyinaa mpo a, na sɛ ɛsɛ sɛ wofi hɔ ntɛm a, ka sen sɛ wobɛwea afi hɔ.
- Kamfo hua no bere a wɔsoa kyɛnsee a wɔatoto mu no fa dan no mu. Ɛyɛ amanne no bere a wɔhwɛ kwan, ɛnyɛ obuo kɛkɛ.
- Di kolo anaa popcorn a wɔde ma wo wɔ nsã ntam; sɛ wopo nnuan ketewa no koraa a, ebetumi ayɛ nwonwa, nanso sɛ wodi kakra pɛ a, ɛyɛ.
- Hwɛ kwan sɛ nkɔmmɔbɔ bɛba, ɛnyɛ komm. Bere a ɛda nsã ntam no wɔ hɔ ma nkɔmmɔbɔ, ɛnyɛ sɛ wobɛhwɛ wo fon.
Abakɔsɛm, Kaldi anansesɛm, ne UNESCO nkamfo
Mfiase asɛm a nkurɔfo taa ka no de ma mmirekyi hwɛfo bi a wɔfrɛ no Kaldi, a wɔka sɛ ɔhunuu sɛ ne mmirekyi nyaa ahoɔden bere a wodii kɔfe aba no. Ɛyɛ anansesɛm, ɛnyɛ abakɔsɛm a wɔakyerɛw: nea edi kan a wonim, a Maronite nimdefo Antoine Faustus Nairon kyerɛw wɔ 1671 mu no, mmɔ Kaldi din koraa, na ɛte sɛ din no ankasa fi kɔfe abakɔsɛm kyerɛwfo William Ukers nhoma a ɔkyerɛw wɔ 1922 mu nko ara. Sɛ yɛyi anansesɛm no fi mu a, wonim yiye sɛ Coffea arabica fi Ethiopia atɔe-anaafo fam mmepɔw so kwaeɛ mu, a Kaffa mantam ka ho.
Kosi 2025 no, Ethiopia nnya nnyaa UNESCO Amammerɛ Agyapade a Wonhu Mfa Nsa Nka gyinabea mma kɔfe amanne no; ɛrekɔ so. Ethiopia mpanyimfo, UNESCO Addis Ababa adwumayɛbea ne agyapade ahyehyɛde yɛɛ ɔman nhyiam wɔ Jimma wɔ February 2025 mu de siesiee din krataa pɔtee, a wɔn botae ne sɛ akyiri yi wɔde bɛhyɛ UNESCO Representative List no mu. Ɛno kyerɛ sɛ seesei amanne no nni din krataa no so, ɛwom sɛ ɛtɔ da bi a wɔka saa wɔ intanɛt so de.