He aha te hui kawhe o Etiopia?
Ko te hui kawhe o Etiopia, e mōhiotia ana i te reo Amahari ko buna, he kawa tunu i ngā pīni kawhe kākāriki ki runga i ngā waro wera, he huri ā-ringa, he kōhua i roto i tētahi kōhua uku ko jebena te ingoa, kātahi ka tukuna te kawhe ki ngā manuhiri i ngā huringa motuhake e toru: abol, tona, me bereka. Koinei tētahi o ngā kawa pāpori noa rawa i Etiopia, e mahia ana i ngā kāinga, i ngā wāhi mahi, i ngā huihuinga hoki mai i ngā taumautanga ki ngā tangihanga.
He rite ake te buna ki tētahi wā kua whakaritea i te tono inu noa. I te nuinga o te wā ka manaakitia e tētahi mema o te whare, ka mahia ki runga i te papa, i tētahi whāriki rānei kua ruia ki te tarutaru hou, ki ētahi putiputi i ētahi wā, ā, ka haere i te tere o ngā pīni, kaua i te tere o ngā manuhiri. Ki te wehe atu i mua i te huringa tuatoru o te hui, ka kīia whānuitia he whakamutu ohorere i te toronga.
E hia te roa o te hui kawhe o Etiopia?
Kāore ngā mātāpuna e whakaae ana mō te roa tika, ā, e whakaata ana tēnei i te nui o te rerekē o te hui i ia whare, i ia huihuinga. E kī ana ētahi aratohu ko te hui katoa, mai i te tunu ki te ringihanga tuatoru, e 30 meneti pea te roa. E kī ana ētahi atu kotahi ki te rua hāora, ā, e kī ana ētahi mātāpuna o te ao kawhe e rua ki te toru hāora mō tētahi momo āta haere, me te whakahou katoa i ngā para kawhe me te wai i waenga i ngā huringa. Ko te mea e ōrite ana i ngā mātāpuna katoa, ehara i te okiokinga kawhe poto noa: ka kīia he wā kua āta wehea.
He aha i rerekē ai ngā whakatau tata
Ko te horopaki pea te take o te rerekē. He tere ake te buna poto o ia rā i waenga i ngā hoa noho tata i te buna ōkawa katoa e whakaritea ana mō ngā manuhiri, mō tētahi hui pakihi, mō tētahi hararei rānei. Mēnā he manuhiri koe, he haumaru ake te whakaaro ka noho koe mō te kotahi hāora i te iti rawa.
I roto i te hui: mai i te pīni kākāriki ki te kapu
Ka mahia te tukanga katoa, mai i te tīmatanga ki te mutunga, i te aroaro tonu o te hunga e inu ana.
- Ka horoia ngā pīni kawhe kākāriki kāore anō kia tunua, kātahi ka tunua i tētahi parai papatahi ki runga i ngā waro wera, i tētahi kāpuni hau rānei, ka kōrori haere tonu kia pōuri ake rā anō te tae, kia puta rā anō te hinu.
- He maha ngā wā ka kawea e te kaimanaaki te parai huri noa i te rūma kia hongia ai e ngā manuhiri te kakara o te tunu. Ka kīia te kakara he wāhanga o te hui, ehara i te hua taha noa.
- Ka huria ā-ringa ngā pīni kua tunua, mā tētahi ipu tuki rākau me tōna patu tuki, ko mukecha me zenezena ō rāua ingoa, e ai ki te tikanga tuku iho.
- Ka uru te kawhe kua huria ki te jebena, he kōhua uku he porowhita te take, he kakī roa, he ngutu whāiti, me te wai, ā, ka kōhuatia kia koropupū.
- Ka ringihia te kawhe mai i runga teitei ki ngā kapu iti kore kakau, ko sini te ingoa (ka tuhia hoki ko cini), kāore he tātari. Mā te kakī whāiti o te jebena e pupuri te nuinga o ngā para kawhe.
Ngā huringa e toru: abol, tona, me bereka
Kāore e tukuna kotahi anake te kapu ki ngā manuhiri; e toru, ka ringihia ia mea i tētahi kōhuatanga hou o ngā para kawhe ōrite, ā, he ingoa, he tikanga motuhake tō ia huringa. Ka whakamahi ētahi rohe me ētahi mātāpuna i ngā ingoa kē, ko huletegna mō te huringa tuarua, ko sostegna mō te tuatoru.
- Abol: te huringa tuatahi, ko te mea kaha rawa nā te hou rawa o ngā para kawhe. Ka tohu i te tīmatanga ōkawa o te huihuinga.
- Tona (huletegna): te huringa tuarua, ka mahia mā te tāpiri wai hou ki ngā para kawhe ōrite, ā, ka kōhua anō. He māmā ake i te abol, ā, i te nuinga o te wā koinei te wā ka tuwhera ake te kōrerorero.
- Bereka (sostegna): te huringa tuatoru, whakamutunga hoki, ka kīia i ētahi wā ko baraka, ko te tikanga he manaakitanga. Ko te mea iti rawa te kawhehīni, engari e kīia ana e ētahi mātāpuna ko te mea nui rawa te taumaha ā-pāpori. Ki te wehe atu i mua i tōna tukunga, ka kitea pea he whakapoto i te toronga.
He tikanga tawhito
E kī ana tētahi mātāpuna i te iti rawa he whakapono noa me inu te manuhiri i te kapu kotahi, i ngā kapu e toru katoa rānei, engari kaua kia rua noa, nā te mea ko te tū i te huringa tuarua ka kīia he waimarie kore, he mahi kāore i oti rānei. Ehara i te mea e whai pākaha ana ngā whare katoa i tēnei, engari e whakamārama ana he aha i āta whakatenatena ai ngā kaimanaaki i ētahi wā i te manuhiri kia noho mō te huringa tuatoru.
Ko wai e ārahi ana i te hui, ā, kei hea e mahia ai
I te nuinga o te wā ka ārahina te hui e tētahi wahine o te whare, he whaea, he tamāhine rānei, nāna e tunu, e huri, e kōhua, e ringi, i te wā e noho tonu ana ngā manuhiri, ka whiwhi noa i ia huringa. I ngā whare maha ka tukuna tikatia te pūkenga, mai i te whaea ki te tamāhine, hei wāhanga o te ako ki te whakahaere kāinga. E kī ana ētahi kōrero mā te wahine tamariki rawa e noho ana e tuku te kawhe.
I te nuinga o te wā ka mahia ki runga i te papa, i tētahi tēpu pāpaku rānei, i runga i tētahi whāriki kua ruia ki te tarutaru kātahi anō ka tapahia, ki ētahi putiputi i ētahi wā, i tētahi kāinga, i tētahi rūma okioki o te wāhi mahi, i tētahi buna bet motuhake rānei (whare kawhe). Ka mahia pea kotahi i te rā, he maha ngā wā rānei, ā, kāore he take motuhake e hiahiatia ana. He take rawaka te ahiahi noa.
Te whakakakara, ngā kai māmā, me te wāhi o te hui
Ka tahuna te parakihēnihi, tētahi ranunga parakihēnihi me te maira rānei ko etan te ingoa, ki runga i ngā waro puta noa i te hui. Ka kīia tōna auahi he wāhanga o te wheako, ehara i te tāpiritanga noa.
- Kolo: he pāre kua tunua, he maha ngā wā ka ranua ki te pīnati, ki ētahi atu kākano kua tunua rānei
- Kānga pahū
- He parāoa pērā i te himbasha (ka kīia hoki ko ambasha), i te āhua ōkawa kore rānei, ko te injera
Ka kainga ēnei i waenga i ngā huringa, ehara i te kai matua, ā, he noa mā te kaimanaaki e whakakī tonu te pereti kai māmā i te roanga o te hui.
Ngā rerekētanga ā-rohe puta noa i Etiopia
Ko te hanganga matua, te tunu, te huri, te kōhua, ngā huringa e toru, e mau tonu ana puta noa i te motu, engari ko ngā mea e uru ana ki te jebena me te pereti ka rerekē i ia rohe, i ia iwi.
- I Kafa me ētahi wāhanga o te tonga-mā-uru, i ētahi wā ka tāpiri ngā kaimanaaki i te pata, i te kanekane mohoao, i te mīere rānei ki te kawhe, ā, e whakaahua ana ētahi kōrero i tētahi jebena momo Kafa, ko mankira te ingoa, kāore he ngutu o mua e whakamahia ana i ētahi atu wāhi.
- I Sidama me te nuinga o te tonga o Etiopia, ko te kāramama te kakara noa rawa e tāpiria ana.
- I ētahi wāhanga o te raki o Etiopia, ko te hinamona, ko te otaota Ruta rānei (tena adam) ngā tāpiritanga noa ake.
He aha i hira ai te hui mō te manaakitanga me te whaiipo whakawhiti ahurea
Ko te buna te tohu pāpori taketake o Etiopia. Ko te kīanga buna tetu, ko tōna tikanga 'inumia te kawhe', he rite ki te 'me inu kawhe tāua' i te reo Māori, engari he nui ake te herenga o te huihuinga tūturu: ka kitea pea te whakakāhore i tētahi hui kua tukuna mai, te wehe atu rānei i waenganui o te hui. Ka tohu i ngā toronga noa i waenga i ngā hoa noho tata, waihoki i ngā taumautanga, ngā mārena, ngā tangihanga me ngā hui pakihi, ā, ka haere tonu i ngā wā nohopuku Karaitiana Orotokehe nā te mea kāore te kawhe anō i te rārangi kai rāhui.
Mō te tangata e mōhio haere ana ki tētahi e hono ana ki Etiopia, ki tōna hunga kua noho ki tāwāhi rānei, koinei tētahi take e kōrero ai a Amarbis mō ngā tikanga pēnei, he māmā te kaupapa whaihua: ehara te hui kawhe i te kōrero hauarea me ētahi taputapu. Ki te tukuna mai, ko te wā e pau ana te tino take, ehara i te pānga taha.
Ngā tikanga hui kawhe mō ngā manuhiri
Kāore tētahi o ēnei i tuhia hei ture ōkawa ki hea rā, engari e ōrite ana i ngā kōrero katoa mō te āhua tūturu o te hui ki te manuhiri.
- Noho ki te wāhi e tohua ana ki a koe, ā, noho tonu. Mā te kaimanaaki e tunu, e kōhua, e ringi; kāore ngā manuhiri e āwhina i te nuinga o te wā.
- Whakaaetia te kapu tuatahi (abol) ahakoa kāore koe e whakaaro ana ki te whakaoti i ngā huringa e toru katoa, ā, kōrerotia mēnā me wawe tō wehe, kaua e ninihi atu.
- Mihia te kakara ina kawea te parai kua tunua huri noa. He wā e tūmanakohia ana o te kawa, ehara i te whakaute noa.
- Kainga te kolo, te kānga pahū rānei ka tukuna mai i waenga i ngā huringa; ka rerekē pea te āhua ki te whakakāhore katoa i te kai māmā, engari he pai noa te kai paku noa.
- Tūmanakohia te kōrerorero, kaua te wahangū. I hangaia ngā okiokinga i waenga i ngā huringa mō te kōrero, kaua mō te tirotiro waea.
Te hītori, te pakiwaitara o Kaldi, me te whakamanatanga a UNESCO
E ai ki te pūrākau rongonui o te takenga mai, nā tētahi kaitiaki nanenane ko Kaldi te ingoa, i kite, e ai ki te kōrero, i te hihiko o āna nanenane i muri i tā rātou kai i ngā hua kawhe. He pakiwaitara tēnei, ehara i te hītori kua tuhia: ko te putanga tuatahi e mōhiotia ana, i tuhia e te tohunga Maronite, e Antoine Faustus Nairon i te tau 1671, kāore e whakahua i a Kaldi, ā, ko te ingoa anō te āhua nei nō tētahi pukapuka o te tau 1922 nā te kaitātai hītori kawhe, nā William Ukers. Hei wehe i te pūrākau, kua tino mōhiotia nō ngā ngahere whenua teitei o te tonga-mā-uru o Etiopia te Coffea arabica, tae atu ki te rohe o Kaffa.
I te tau 2025, kāore anō a Etiopia kia whiwhi i te tūnga Taonga Tuku Iho Ahurea Kore-Kikokiko a UNESCO mō te hui kawhe; kei te haere tonu te tukanga. I whakahaere ngā āpiha o Etiopia, te tari o UNESCO i Addis Ababa me ngā whakahaere taonga tuku iho i tētahi awheawhe ā-motu i Jimma i Pēpuere 2025 ki te whakarite i tētahi kōnae tono ōkawa, me te whāinga kua kīia kia tuhia ā muri ake nei ki te Rārangi Māngai a UNESCO. Nō reira kāore te hui i te rārangi i tēnei wā, ahakoa ka whakaahuatia pērā i ētahi wā i te ipurangi.