Te nohopuku Orotokehe o Etiopia, kua whakamāramatia: ngā rā ia wiki me ngā nohopuku ā-kaupeka

E hia ngā rā i te tau e nohopuku ai ngā Orotokehe o Etiopia?

E ai ki ngā mātāpuna a te hāhi, e whakatakoto ana ngā tikanga o te Hāhi Orotokehe Tewahedo o Etiopia i ngā rā nohopuku e 180 pea i te tau mō te hunga reimana, ā, tata ki te 250 mō ngā mōnaki, ngā nēhi hāhi me ngā pirihi. E kapi ana i taua tau ngā momo nohopuku rerekē e rua: he tauira auau ia wiki o ngā Wenerei me ngā Paraire, me ētahi nohopuku ā-kaupeka e hono ana ki te maramataka o te hāhi, ā, ko te mea roa rawa, tata ki te rua marama.

He nui tēnei ki ngā paerewa o te nuinga o ngā tikanga Karaitiana, ā, ka tino whakaawe i te ao o ia rā i Etiopia: ngā kai ka tunua i te kāinga, ngā kai ka whakaurua e ngā wharekai ki te tahua, me ngā rā ka whakamahere pea tētahi whānau i tētahi mārena, i tētahi hākari nui rānei.

Ko te kupu mō te nohopuku i te reo Amahari, ko tsom. Ka kitea e koe i ngā tahua kai, i ngā kīanga pērā i te ye-tsom (nohopuku, hei kupu āhua mō tētahi kai), i ngā ingoa hoki o te nuinga o ngā nohopuku i raro iho nei, he maha nei e tīmata ana ki te Tsome-, ā, ka whai ko te mea e whakamaumaharatia ana.

Ko ēhea rā e nohopukutia ana ia wiki?

Ko te Wenerei me te Paraire, ia wiki, puta noa i te tau, kotahi te okotahi: ngā rā e rima tekau i muri i a Fasika (te Aranga Orotokehe o Etiopia), ina hikitia te nohopuku ia wiki hei wāhanga o te whakanuitanga o te Aranga. I te tau 2026, ka taka a Fasika ki te 12 o Āperira, nō reira ka haere te okiokinga mai i waenganui o Āperira tae noa ki te tīmatanga o Hune.

• Ka puritia te Wenerei nā te mea e ai ki ngā tikanga o te hāhi, koinei te rā i whakatau ai te Sanhedrin kia whakaekea a Īhu.
• Ka puritia te Paraire hei whakamaumahara ki te ripekatanga.
• I waho atu o te okiokinga i muri i te Aranga, ka hoki tonu mai ngā rā nohopuku e rua ia wiki, kāore he okotahi, he rerekē i ētahi o ngā nohopuku ā-kaupeka, e nuku ana ō rātou rā i ia tau.

He aha ngā kai rāhui i te wā o te nohopuku Orotokehe o Etiopia?

I tētahi rā nohopuku, he māmā te ture: kāore he mīti, kāore he hua miraka, kāore he hēki, kāore he pata. I te reo kai o te Uru, he kai tipu anake (vīkana) tēnei mō te roanga o te nohopuku — nō ngā tipu ngā kai katoa.

Ko te wā te paparanga tuarua, ā, koinei te mea e mahue ana i te nuinga o ngā manuhiri. Ko te tikanga pākaha, kaua e kai i tētahi mea tae noa ki te 3 i te ahiahi, kātahi ka kai kotahi i te ahiahi, i te pō rānei. Ka nohopuku pēnei ētahi i ia rā nohopuku; he tokomaha atu ka pupuri i te rāhui kai engari kāore i te rāhui wā, ka pākaha rānei ki ētahi nohopuku, ka ngāwari ki ētahi atu. Ka karo hoki ētahi tāngata ngākau pono i te waipiro i ngā wā nohopuku.

Ngā nohopuku ā-kaupeka: te Rēneti, te Ātewheniti, me ērā atu

I tua atu i te tauira Wenerei-Paraire ia wiki, ka whakatakoto te hāhi i ētahi nohopuku roa ake, he rā kua whakaritea. He paku rerekē ngā mātāpuna mō te tatau tika o ngā rā me ngā rā tīmata, nā te mea ko ētahi e herea ana ki te maramataka pūmau o Etiopia, ko ētahi e nuku ana i te taha o Fasika, engari e ōrite ana te āhua whānui:

• Abiy Tsom (te Rēneti Nui, ka kīia hoki ko Tsome Hudade): te nohopuku roa rawa, tata ki te 55 ki te 56 rā i mua i a Fasika, i hangaia mai i ngā wāhanga poto ake e toru, e whai ana tētahi i tētahi.
• Tsome Nebiyat (te Ātewheniti, ka kīia hoki ko te Nohopuku o ngā Poropiti, ko Tsome Gahad rānei): tata ki te 40 rā, mai i te mutunga o Noema ki te tīmatanga o Hānuere, ā, ka mutu ki te Kirihimete o Etiopia (Gena, te 7 o Hānuere).
• Te Nohopuku o ngā Āpotoro (Tsome Hawaryat): ka tīmata i te Mane i muri i te Petekoha, ā, ka haere ki te 26, ki te 29 rānei o Hune, nō reira ka rerekē tōna roa i ia tau — mai i te 10 rā pea ki neke atu i te 40 rā, e ai ki te wā i taka ai a Fasika.
• Filseta (te Nohopuku o te Kakenga o Meri ki te Rangi): 15 rā, mai i te 7 ki te 21 o Ākuhata — arā, kei te haere i tēnei wā tonu, i tēnei marama.
• Tsome Nenewe (te Nohopuku o Ninewe): e 3 rā noa iho, mai i te Mane ki te Wenerei, tata ki te toru wiki i mua i te tīmatanga o te Rēneti Nui.
• Gahad: ngā nohopuku kotahi rā i ngā pō i mua i te Kirihimete me te Epipani.

He aha e kore ai e kīia he kai nohopuku ngā kai huawhenua katoa?

Koinei te taipitopito e pōhēhē ai te tata ki te katoa kāore i tipu ake i roto i tēnei tikanga. Ka taea te mahi i tētahi kīnaki mā te pīni pākākā, mā te pīni heihei, mā ngā huawhenua anake, engari kāore tonu e kīia he kai nohopuku, nā tētahi kai kotahi: ko te niter kibbeh, he pata kua whakaparakoretia, kua āta kōhuatia me ngā kakara — te kanekane, te kāriki, te besobela (te pāhiri tapu), te kākano Trigonella, te kāramama, te hinamona me ētahi atu — e noho ana hei tūāpapa mō te nuinga o te tunu kai o ia rā i Etiopia.

Nā te mea he pata te niter kibbeh, ko ngā mea katoa ka tunua ki roto he hua miraka tonu, kāti, ahakoa te maha o ngā huawhenua i roto i te kōhua. Kia tika ai taua kai anō mō te nohopuku, ka whakakapi ngā kaitunu i tētahi hinu tipu, i ētahi wā he momo kua whakakakaratia ko yeqimem zeyet te ingoa, ka mahia pērā i te niter kibbeh engari ki te hinu huawhenua, kaua ki te pata.

Shiro: kotahi te ingoa, e rua ngā kai tino rerekē

Ko te shiro — he kīnaki o te parāoa pīni heihei, pīni whānui rānei kua huria — te tauira mārama rawa. Nō ngā tipu anake tōna tūāpapa, ā, koinei tonu te take he kai nohopuku rongonui. Engari ko te ingoa ōrite i tētahi tahua kai, ka tohu pea i tētahi momo i tunua ki te niter kibbeh, ehara i te kai nohopuku, i tētahi momo rānei i tunua ki te hinu, he kai nohopuku. He momo anō kua tāpiria he mīti, ko bozena shiro te ingoa. E toru ngā kai, kotahi te ingoa, ā, kāore e kitea te rerekē mēnā kāore koe e pātai, kāore rānei koe e mōhio kē ana ki te kīhini.

1. Shiro i tunua ki te niter kibbeh (pata) — ehara i te kai nohopuku.
2. Shiro i tunua ki te hinu, i ētahi wā ka tapaina ko ye-tsom (nohopuku) shiro — he kai tipu anake, he tika mō te nohopuku.
3. Bozena shiro, kua tāpiria he mīti — ehara i te kai nohopuku, ehara i te kai huawhenua anake.

He pēhea te pākaha o te whai a te tangata?

He tino rerekē. E ai ki ngā whakaakoranga a te hāhi, ka tūmanakohia te katoa neke atu i te whitu tau pea te pakeke kia whai i ngā nohopuku, engari i te mahi tūturu, ka rerekē te whai mai i ngā minita me te hunga reimana pakeke ake, ngākau pono ake rānei e pupuri ana i te maramataka katoa — tae atu ki te ture kai i te ahiahi anake — tae noa ki te hunga e nohopuku ana i te Rēneti anake, i ngā Wenerei me ngā Paraire anake, kāore rānei i te nohopuku.

He mea nui hoki te wāhi: e kī ana ngā kairangahau me ngā mātāpuna a te hāhi he pākaha ake te whai i te nohopuku i ētahi hapori tuawhenua, whenua teitei hoki, i tō ētahi wāhanga o te tāone o Addis Ababa, he noa ake nei te ngāwari ki reira. Kāore he huarahi kotahi, tika hoki, hei whakaahua i te nohopuku a tētahi Karaitiana Orotokehe o Etiopia — e ai ki te tangata, ki te whānau, ā, i te nuinga o te wā ki te nohopuku motuhake.

Ko te Rēneti Nui anō he tauira pai o te whakapaparanga o tētahi nohopuku kotahi. E whakaahua ana ngā mātāpuna i hangaia mai i ngā wāhanga poto ake e toru e whai ana tētahi i tētahi: he wā 8 rā ko Tsome Hirkal te ingoa, he wā 40 rā ko Tsome Arba te ingoa (e whakaata ana i ngā rā 40 i nohopuku ai a Īhu i te koraha), me te wā whakamutunga e 7 rā, ko Tsome Himamat, e kapi ana i te Wiki Tapu tae noa ki a Fasika tonu.

He aha i hira ai tēnei mēnā e mōhio haere ana koe ki tētahi nō Etiopia

Mēnā e tuku karere ana, e tūtaki ana rānei koe ki tētahi nō Etiopia — tae atu mā tētahi taupānga pērā i a Amarbis — ka pā pea te nohopuku ki ngā mea noa: ko tēhea wharekai e pai ana mō tētahi tūtakitanga i te Wenerei, mēnā ka puta tētahi waea ataata i mua, i muri rānei i te 3 i te ahiahi i te wā o te Rēneti, he aha rānei i arotahi ai tētahi huihuinga whānau i Ākuhata ki a Filseta. Kāore tētahi o ēnei e hiahia ana kia matapae koe i ngā whakapono whaiaro o tētahi. He horopaki whaihua, pono hoki, mō tētahi whenua e 44% pea o te taupori he Orotokehe o Etiopia, ā, ko te maramataka nohopuku he wāhanga kitea o te ao o ia rā me te ahurea kai, ahakoa e pupuri pākaha ana tētahi tangata, kāore rānei.