Sirna Bunaa Itoophiyaa: Bunni Dhugumatti Maal Of Keessaa Qaba

Sirni bunaa Itoophiyaa maali?

Sirni bunaa Itoophiyaa, Afaan Amaaraan buna jedhamee beekamu, sirna ija bunaa magariisaa ibidda ho'aa irratti waraabuu, harkaan daakuu, okkotee suphaa jebena jedhamu keessatti danfisuu, achiis keessummootaaf marsaa adda addaa sadiin dhiyeessuu dha: abol, tona fi bereka. Sirna hawaasummaa Itoophiyaa keessatti baayyee baratamoo keessaa isa tokko dha; manaa, bakka hojii fi taateewwan kadhaa gaa'elaa irraa hanga awwaalchaatti hojii irra oola.

Bunni akka dhugaatii ajajuu caalaa akka beellama hojjeta. Yeroo baayyee miseensa maatii tokkoon geggeeffama, lafa irratti calanqee marga haaraa fi yeroo tokko tokko abaaboon facaafame irratti ta'a, saffisa ija bunaatiin deema, saffisa keessummootaatiin miti. Osoo marsaan sirnichaa sadaffaan hin dhiyaatin ba'uun baay'inaan karaa daftee daawwannaa xumuruu ta'ee ilaalama.

Sirni bunaa Itoophiyaa yeroo hammamii fudhata?

Madda odeeffannoo yeroo sirrii irratti wal-hin-galan; kunis sirni kun maatii fi taatee irratti hammam akka garaagaru agarsiisa. Qajeelfamoonni tokko tokko sirna guutuu, waraabuu irraa hanga dhangala'aa sadaffaatti, daqiiqaa 30 tilmaamaan fudhata jedhu. Kaan immoo sa'aatii tokko hanga lamaa jedhu, madda industirii bunaa tokko tokko immoo mala hin ariifannee kan daakuu fi bishaan marsaa gidduu guutummaatti jijjiiru sa'aatii lama hanga sadii jedhu. Wanti madda hundumaa keessatti wal-fakkaatu, boqonnaa buna gabaabaa osoo hin taane: yeroo kaayyoon kaa'ame ta'ee ilaalamuu isaati.

Sirna keessa: ija magariisa irraa hanga kubbaayyaatti

Adeemsi kun jalqabaa hanga dhumaatti, namoota dhugan duratti hojjetama.

1. Ija bunaa magariisaa kan hin waraabamne ni dhiqama, achiis ibidda ho'aa ykn boba'aa gaasii irratti pannii diriiraa keessatti ni waraabama, hanga gurraa'ee zayita gadhiisutti yeroo hunda ni garagalfama.
2. Keessummeessaan yeroo baayyee pannii kana kutaa keessa naanneessa, keessummoonni urgaa waraabuu akka urgeeffatan. Urgaan kun gara sirnichaa ta'ee ilaalama, bu'aa dabalataa miti.
3. Ija waraabame harkaan ni daakama, aadaadhaan mukecha fi zenezena jedhamu, kan muka irraa hojjetamuun.
4. Daakuun bishaan wajjin jebena, okkotee suphaa gadi isaa geengoo kan morma dheeraa fi afaan dhiphaa qabu, keessa kaa'ama, achiis hanga danfutti ni ho'isama.
5. Bunni ol irraa kubbaayyaa xixiqqaa qabduu hin qabne sini (cini jedhamee illee barreeffama) jedhamu keessa, filtaraa malee, ni dhangalaafama. Morma jebena dhiphaan daakuu baayyee ni dhorka.

Marsaa sadan: abol, tona fi bereka

Keessummoonni kubbaayyaa tokko osoo hin taane sadi ni argatu, tokkoon tokkoon isaanii daakuu tokko irraa danfisa haaraa irraa dhangalaafama, marsaan tokkoon tokkoon isaas maqaa fi hiika mataa isaa qaba. Naannoowwan fi madda tokko tokko maqaa biraa huletegna marsaa lammaffaaf, sostegna immoo kan sadaffaaf fayyadamu.

• Abol: marsaa jalqabaa, daakuun isa haaraa waan ta'eef kan caalaatti jabaatu. Jalqaba sirnaa walga'ii mul'isa.
• Tona (huletegna): marsaa lammaffaa, daakuu tokkoon bishaan haaraa dabaluun deebisanii danfisuun kan hojjetamu. Abol caalaa laafaa dha, yeroo baayyee haasaan itti banamu.
• Bereka (sostegna): marsaa sadaffaa fi isa dhumaa, yeroo tokko tokko baraka jedhama, jechuunis eebba. Kaafeeniin isaa isa caalaa laafaa dha, garuu madda hedduutiin gatii hawaasummaa isa caalu akka qabu ibsama. Osoo hin dhiyaatin ba'uun daawwannaa gabaabsuu ta'ee dubbifamuu danda'a.

Eenyu sirna geggeessa, eessattis ta'a

Sirna kana yeroo baayyee dubartiin maatii tokko, haadha ykn intala, geggeessiti; isheen waraabdi, daakdi, danfistee fi dhangalaasti, keessummoonni immoo taa'anii marsaa tokkoon tokkoon qofa fudhatu. Maatiiwwan baayyee keessatti ogummaan kun kallattiin, haadhaa gara intalaatti, akka barnoota manaa bulchuutti dabarfama. Odeeffannoo tokko tokko dubartii umurii xiqqaa isa achi jirtu tajaajila dhugaa gonfattu jedhu.

Yeroo baayyee lafa ykn minjaala gad-aanaa irratti, calanqee marga haaraa muramee fi yeroo tokko tokko abaaboo facaafame irratti, mana, kutaa boqonnaa bakka hojii, ykn buna bet (mana bunaa) kan kaayyoo kanaaf qophaa'e keessatti ta'a. Guyyaatti al tokko ykn al baayyee ta'uu danda'a, taatee addaa hin barbaachisu. Waaree booda idilee tokko sababa ga'aa dha.

Ixaana, nyaata xiqqaa fi haala sirnichaa

Ixaana (frankincense), ykn ixaana fi myrrh walitti makamee etan jedhamu, sirnicha guutuu keessatti ibidda ho'aa irratti gubama. Aaraan isaa gara muuxannoo sanaa ta'ee ilaalama, miidhagina dabalataa miti.

• Kolo: garbuu waraabame, yeroo baayyee piinaatii ykn midhaan waraabame biroo waliin makame
• Boqqolloo waraabame (popcorn)
• Buddeena akka himbasha (ambasha jedhamee illee beekama), ykn sirna xiqqaadhaan injera

Isaan kun marsaa gidduutti nyaatamu, akka nyaata guutuutti miti; keessummeessaan hanga sirni jiruttis sahaanii nyaata xiqqaa deddeebi'ee guutuun baratamaa dha.

Garaagarummaa naannoo Itoophiyaa keessaa

Caasaan ijoo, waraabuu, daakuu, danfisuu, marsaa sadan, biyyaan guutuu hin jijjiiramu, garuu waan jebena keessa galu fi sahaanii irra kaa'amu naannoo fi gareen sablootaatiin garaagara.

• Kaffaa fi kutaalee kibba-dhiyaa keessatti keessummeessitoonni yeroo tokko tokko dhadhaa, zinjibila bosonaa, ykn damma bunatti dabalu; odeeffannoon tokko tokko jebena akka Kaffaa mankira jedhamu, kan afaan duraa bakka biraa fayyadamamu hin qabne ibsu.
• Sidaamaa fi Itoophiyaa kibbaa baayyee keessatti, korerima (cardamom) dhandhama yeroo baayyee dabalamu dha.
• Kutaalee Itoophiyaa kaabaa tokko tokko keessatti, qarafaa (cinnamon) ykn rue (tena adam) dabalata baratamaa dha.

Maaliif sirni kun keessummeessuu fi wal-baruu aadaa gidduu barbaachisaa dha

Bunni Itoophiyaa keessatti mallattoo hawaasummaa idilee ta'ee tajaajila. Jechi buna tetu, hiikni isaa 'buna dhugaa', akkuma Ingiliffaan 'buna wajjin dhugnaa' jedhuun hojjeta, garuu taateen dhugaa itti-gaafatamummaa caalu qaba: sirna dhiyaate didu, ykn walakkaa sirnaa ba'uun ni hubatama. Daawwannaa idilee ollaa gidduu, akkasumas kadhaa gaa'elaa, gaa'ela, awwaalcha fi wal-ga'ii daldalaa ni mul'isa, yeroo soomaa Kiristaanaa Ortodoksii keessattis itti fufa, sababni isaas bunni mataan isaa waan hin dhorkamneef.

Nama Itoophiyaa ykn hawaasa biyya alaa isheetti hidhata qabu baruu irratti kamiyyuuf, kunis sababa Amarbis duudhaa akka kanaa haguuguuf isa tokko, ka'umsi hojii irra oolu salphaa dha: sirni bunaa haasaa xiqqaa meeshaa waliin walitti maxxanfame miti. Yoo dhiyaate, yeroon inni fudhatu qabxii ijoo dha, bu'aa dabalataa miti.

Naamusa sirna bunaa keessummootaaf

Kana keessaa homaan seera sirnaa ta'ee bakka kamittuu hin barreeffamne, garuu akkamitti akka sirni kun keessummaadhaan muuxatamu ibsa hundumaa keessatti wal-fakkaata.

• Bakka isin qajeelfamte taa'aa, taa'anii turaa. Keessummeessaan waraabuu, danfisuu fi dhangalaasuu hojjeta; keessummoonni yeroo baayyee hin gargaaran.
• Kubbaayyaa jalqabaa (abol) marsaa sadanuu xumuruuf osoo hin karoorfatin illee fudhadhaa, dafee ba'uu yoo qabaattan immoo cal'isanii ba'uu mannaa himaa.
• Yeroo pannii waraabame naannesse urgaa isaa jajaa. Kun yeroo sirnichaa kan eegamu dha, naamusa qofa miti.
• Kolo ykn popcorn marsaa gidduutti dhiyaate nyaadhaa; nyaata xiqqaa kana guutummaatti didu ajaa'iba fakkaachuu danda'a, garuu xiqqoo nyaachuun rakkoo hin qabu.
• Haasaa eegaa, callisuu miti. Boqonnaan marsaa gidduu jiru haasa'uuf kan qophaa'e dha, bilbila ilaaluuf miti.

Seenaa, Oduu Kaldi fi Beekamtii UNESCO

Seenaan maddaa beekamaa tokko tiksee re'ee Kaldi jedhamu, re'oonni isaa ija bunaa nyaatanii booda sochii cimaa agarsiisuu isaanii yeroo hubate, ni kennaaf. Kun oduu aadaa dha, seenaa galmeeffame miti: gosti isaa isa duraa beekamu, hayyuu Maaroonaayitii Antoine Faustus Nairon bara 1671 galmeessee, maqaa Kaldi hin eeru, maqaan mataan isaas kitaaba bara 1922 seenaa-qabeessa bunaa William Ukers barreesse irraa kan jalqabu fakkaata. Oduu aadaa kana irraa adda ba'ee, Coffea arabica bosona lafa ol-aanaa kibba-dhiyaa Itoophiyaa, naannoo Kaffaa dabalatee, irraa akka maddu ifatti beekama.

Bara 2025tti Itoophiyaan sirna bunaaf sadarkaa Dhaala Aadaa Qaama Hin Qabne (Intangible Cultural Heritage) UNESCO hin argatne; adeemsa irra jira. Ogeessonni Itoophiyaa, waajjirri UNESCO Finfinnee fi dhaabbileen dhaala aadaa Guraandhala 2025 Jimmaa keessatti hojmaata biyyaalessaa kan galmee gabaasaa sirnaa qopheessuuf qabatan, kaayyoo ibsame immoo dhumarratti Tarree Bakka-bu'aa UNESCO irratti galmaa'uu. Kun sirni kun yeroo ammaa tarree irra akka hin jirre jechuu dha, yoo interneetii irratti yeroo tokko tokko akkas jedhamee ibsamu illee.