Nyaata Itoophiyaa Doro Wat Bira Darbee

Nyaanni Itoophiyaa doro wat bira darbee dhugumatti maal fakkaata?

Namoonni Itoophiyaa alaa jiran baayyeen nyaata tokko qofa sirriitti beeku: doro wat, wat lukkuu berbere (makaa dhandhama mimmixaa irratti xiyyeeffate) keessatti affeelamee hanqaaquu danfise waliin dhiyaatu. Nyaata dhugaa dha, yeroo baayyee yeroo addaaf kan qophaa'u, garuu karaa seensaa tokkicha nyaata baayyee bal'aa ta'e keessa dha.

Bilcheessuun Itoophiyaa injera, buddeena xaafii (fermented) kan sahaanii fi meeshaa nyaachuu lamaanuu ta'ee tajaajilu, fi wat — jecha waliigalaa maxxansaa jedhamu, kan bifa kudhanaan lakkaa'amu qabu: foon, misira, kuduraa, dhandhama qabu, laafaa — irratti xiyyeeffata. Nyaata kanneen naannaa duudhaan akkamitti akka nyaatamu bocu jira: sahaanii waloo irraa harka mirgaatiin nyaachuu, fi gursha, nama tokko qixxee nyaataa kallattiin afaan nama biraa keessa kaa'u. Hunda isaanii irratti kaalaandarii soomaa amantii nyaata veegan bilcheessuu kutaa idilee guyyaa guyyaa nyaata kanaa taasise, fi garaagarummaa naannoo sabootaa fi afaanota Itoophiyaa baayyeetti hidhame ni dabalama.

Qajeelfamni kun kutaalee nyaata Itoophiyaa kanneen yeroo baayyee nama jalqabaa biratti hin beekamne haguuga: injera dhugumatti maal akka ta'e, gursha maal akka jechuu, nyaata doro wat gaditti beekamuu qabu, fi nyaanni naannoodhaan akkamitti akka garaagaru.

Injera maali, maaliifis nyaata tokkoo kamiyyuu caalaa barbaachisaa dha?

Injera buddeena laafaa, hoomaa, xiqqoo dhandhama hodhaa qabu, xaafii, midhaan xiqqaa lafa ol-aanaa Itoophiyaa irraa maddu, irraa hojjetame dha. Xaafiin uumamaan gluten hin qabu, midhaan tokkoof dhiyeenya nyaata-qabeessummaa cimaa qaba: gabaasni xaafii irratti protiinii isaa 9.4–13.3% tilmaamaan kaa'a, sibiila, kaalsiyeemii, zinkii fi maagniiziyeemii qabiyyee wal-bira qabamee ol-aanaa waliin.

Injera aadaa daakuu xaafii bishaan fi ersho, kan hojii duraa irraa kuufame (yaada akka sourdough starter wal-fakkaatu), waliin makuun hojjetama. Makaan fermentation jalqabaa sa'aatii 30 hanga 72 tilmaamaan ni qaba, achiis fermentation lammaffaa gabaabaa sa'aatii lama tilmaamaan, kutaan midhaan jiidhaa jabaate (absit jedhamu) deebi'ee yoo makamee booda. Fermentation dheeraan sun injera hodhaa'ummaa addaa isaa fi fuula isaa dhaloota xixiqqaa, yeroo baayyee 'ija' jedhaman, kan buddeenni maxxansaa akka nyaatu gargaaru ni kenna.

Injera nyaata gama tokko miti. Bu'uura nyaanni itti ijaaramu dha: wat kallattiin foolii isaa guddaa irratti dhangalaafama, kutaa dabalataa maruun waliin dhiyaata. Nyaattonni injera gadi jiru irraa kutaa citanii wat sana ittiin kaasanii nyaatu, kanaaf buddeenni sahaanii fi meeshaa nyaachuu lamaan yeroo tokkotti hojjeta.

Gursha maali?

Gursha kutaa injera citanii, kutaa wat irra marsanii, harkaan kallattiin afaan nama biraa keessa kaa'uu dha. Duudhaa hawaasummaa waliigalaa dha, mallattoo jaalalaa miti — miseensota maatii, hiriyoota, hojjettoota waliin, fi keessummeessitootaa fi keessummoota gidduutti nyaata waloo irratti ta'a, nama amma qofa argitan illee akkuma nama waggoota baayyee beekan salphaatti kennuu dhiyaachuu danda'a.

Naamusni isa irratti jira: nama gursha fudhatu qixxee nyaataa afaan isaa quba nama kennuu osoo hin tuqin fudhachuu akka qabu eegama, nyaata kuffisuun kan hin ogoofne ta'ee ilaalama. Gursha tokko yeroo tokko tokko kan hin guutamne ykn carraa hin qabne ta'ee ilaalama, kanaaf mallattoon kun yeroo baayyee ni deddeebi'ama.

Duudhaan kun jechama namoonni sahaanii tokko irraa nyaatan wal-hin-dabarsan wajjin walitti hidhama, yeroo baayyee akka mala fudhatama, dhiyeenya, ykn galata yeroo sanatti agarsiisuutti ibsama — akka sirna sirnaa caalaa hiriyoota gidduutti hammachuutti dhiyaata.

• Maatii, hiriyoota, hojjettoota waliin, ykn keessummeessitootaan kennama — hariiroo tokkoon kan daangeffame miti
• Yeroo baayyee nyaata waloo sahaanii waloo irraa nyaatamu irratti ta'a
• Nama fudhatu qixxee nyaata afaan-harka wal-tuqiinsa malee fudhata
• Yeroo baayyee yoo xiqqaate al tokko ni deddeebi'ama, sababni isaas gursha tokko carraa hin qabne ta'ee ilaalamuu danda'a
• Yeroo sanatti mallattoo ho'ina, kabaja, ykn fudhatama ta'ee dubbifama

Itoophiyaawwan nyaata akkamitti nyaatu — harka, sahaanii waloo fi naamusa?

Nyaanni waliigalaan harka mirgaatiin nyaatama. Harki bitaa aadaadhaan nyaachuuf ykn nyaata dabarsuuf ni of-eeggama, garuu harka lamaan fayyadamuun fudhatama.

Nyaanni yeroo baayyee sahaanii waloo tokko irratti dhiyaata, sahaanii dhuunfaa osoo hin taane: injera bu'uura saaqa, wat adda addaa kutaa kutaadhaan irra dhangalaafama, namni minjaala irra jiru hundi sahaanii giddu-galeessa sana irraa kallattiin nyaata, injera citee nyaata ittiin kaasa, fooraa ykn billaa fayyadamuu mannaa.

Keessummeessuun abdii mataa isaa qaba. Nyaata dhiyaate didu waliigalaan kabaja dhabuu ta'ee ilaalama, nama biraa duratti osoo qooduuf hin dhiyeessin nyaachuun amala hamaa ta'ee ilaalama. Keessummeessitoonni yeroo baayyee keessummoota dura tajaajilu ykn mallattoo simannaatti gursha isaanii kennu, nyaata booda minjaala biratti turuun — battalumatti ba'uu mannaa — naamusa gaarii ta'ee dubbifama.

• Harka mirgaatiin nyaadhaa fi nyaata dabarsaa
• Haala baayyee keessatti sahaanii dhuunfaa mannaa sahaanii waloo eegaa
• Nyaata dhiyaate guutummaatti didu mannaa fudhadhaa
• Nama biraa duratti osoo qooduuf hin dhiyeessin hin nyaatinaa
• Qurxummiin yeroo baayyee keessummoota akkaataan nyaata isaanii hin beekamneef dhiyaata, sababni isaas seera soomaa Kiristaanaa Ortodoksii keessa waan hafuuf

Doro wat gaditti nyaata kam beekuu qabdu?

Doro wat wat baayyee keessaa isa tokko dha. Kanneen afur biroo yeroo hunda mul'atan as jiru, nyaata galgalaa maatii guyyaa guyyaa irraa hanga tarree nyaataa restoraantii.

Shiro

Wat daakuu shimbira ykn baaqelaa daakame irraa hojjetame, zayita dhandhama qabu ykn dhadhaa qulqulleeffame waliin affeelamee dhadhaa jabaa, laafaa ta'u. Itoophiyaa keessatti nyaata baayyee baratamoo keessaa isa tokko dha — gatii xiqqaa, ni quufsa, guutummaatti biqiltuu irraa, kan amantii fi sadarkaa diinagdee hundumaa keessatti nyaatamu, yeroo soomaa qofa miti.

Tibs

Foon zayita xiqqoo keessatti dafee bilcheeffame — yeroo baayyee foon loonii ykn hoolaa — qullubbii diimaa, qullubbii adii, mimmixaa, fi dhandhama akka berbere waliin, fi niter kibbeh (dhadhaa qulqulleeffame dhandhama qabu) waliin dafee bilcheeffame. Tibs bifa dafee ho'a guddaadhaan sukkaaraa'ee irraa hanga bifa suuta affeelame jiru, ayyaanaaf ykn alatti yeroo nyaatan ajaja baratamaa dha.

Misir wat

Misira diimaa shorba berbere irratti hundaa'e keessatti hanga laafee jabaatutti affeelame. Guutummaatti veegan dha, kanaaf nyaata idilee guyyaa soomaa Ortodoksii Itoophiyaa irratti shiro waliin dhiyaatu keessaa isa tokko ta'a.

Gomen

Raafuu gomen qullubbii adii, zinjibila fi qullubbii diimaa waliin bilcheeffame. Yeroo baayyee wat dhandhama qabu naannoo isaa jiran caalaa laafaa dha, yeroo baayyee sahaanii tokko irratti garaagarummaa qabbanaa'aa ta'ee, ykn kitfo waliin dhiyaata.

Kitfo maali, maaliifis sabni Guraagee waliin walitti hidhama?

Kitfo foon loonii xixiqqaatti muramee, aadaadhaan kan hin bilcheeffamne ykn baayyee xiqqoo ho'ifame dhiyaatu, mitmita (makaa dhandhama mimmixaa irratti hundaa'e) fi niter kibbeh (dhadhaa qulqulleeffame biqiltuu waliin dhandhamsifame) waliin makame dha. Maqaan isaa gaggeeffama jecha 'xixiqqaatti muruu' ykn 'xixiqqeessuu' jechuu irraa dhufe. Nyaanni kun sabaa Guraagee, Itoophiyaa giddu-galeessa kibbaa, irraa madde, bilcheessuu Guraagee addatti walitti hidhatee jira, bilcheessuu Itoophiyaa waliigalaa osoo hin taane.

Nama foon hin bilcheeffamne sodaatuuf, filannoo baratamaa kitfo leb leb jedhamu jira, innis xiqqoo bilcheeffamee, kan hin bilcheeffamne miti. Kitfo yeroo baayyee ayibe, cheese haaraa laafaa, ykn gomen waliin dhiyaata. Maatii Guraagee keessatti aadaadhaan kocho, buddeena warqee (enset) — biqila 'muuzii sobaa' — irraa hojjetame waliin, injera bakka biraa Itoophiyaa keessatti walitti dhufeenya baratamaa ta'e mannaa dhiyaata.

Kitfo ayyaanota keessatti ni mul'ata, keessumaa Meskel, ayyaana Argamuu Fannoo Dhugaa mallatteessu.

Soomaan amantii nyaata veegan Itoophiyaa akkamitti bocaa?

Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa, dhaabbata amantii biyyattii isa guddaa, kaalaandarii soomaa bal'aa hordofti. Roobii fi Jimaata waggaa kamiyyuu guyyaa soomaa dha (ayyaanota guguddoo naannoo tokko tokko malee), Soomaan Guddaan — Abiy Tsom jedhamee beekamu — Fasika dura guyyaa 55 itti fufiinsaan deema, kan Soomaa guyyaa 40 aadaa Kiristaanaa Dhiyaa keessatti eegamu caalaa dheeraa dha.

Guyyaa soomaa, hordoftoonni amantaa foon, aannan fi hanqaaquu ni dhiisu, eegumsi cimaan immoo hanga sa'aatii 3 waaree boodaa tilmaamaan homaa hin nyaatamu ykn hin dhugamu jechuu dha, achiis nyaata tokkicha. Madda odeeffannoo waliigala guyyaa soomaa waggaa sirrii irratti wal-hin-galan — lakkoofsi tokko amantoota idileef dirqama guyyaa 180 hanga, qeesotaaf 252 hanga kaa'a, tilmaamni biraa immoo 208 naannoo bu'a — garuu lakkoofsa kamiinuu kutaa kaalaandarii guddaa dha.

Kaalaandariin kun sababa guddaa bilcheessuun Itoophiyaa kuusaa veegan gadi-fageenya akkasii qabuuf isa tokko. Misir wat, shiro, atakilt wat (kaabeejii, kaarotii fi dinnicha), gomen, fi azifa (saalaadii misira) hundi nyaata guyyaa soomaa irratti guddatanii ammas waggaa guutuu Itoophiyaawwan soomanii fi hin soomne lamaan akkasumaan nyaatan dha, gosa 'nyaata' adda ta'etti hin ilaalaman.

Nyaanni Itoophiyaa naannoodhaan akkamitti garaagara?

Itoophiyaan gareewwan sablootaa 80 ol qabdi, nyaanni naannoo fi hawaasaan karaa restoraantii biyya alaa keessatti yeroo hunda hin mul'anneen garaagara, tarreen nyaataa isaanii yeroo baayyee nyaata Amaaraa fi Finfinnee waliin walitti hidhaman irratti hundaa'a.

• Tigraay, kaabaa: wat foon loonii, hoolaa, ykn misira kan berbere fi mitmita irratti xiyyeeffate, injera akkaataa naannoo adda ta'e waliin
• Amaaraa: biyya nyaata biyya alaatti baayyee beekamaa, doro wat, kitfo fi gomen dabalatee, kan injera xaafii irratti ijaaraman
• Oromiyaa: doro wat fi shiro lamaanuu baayyee mul'atu, waliigalaan meeshaa haaraa naannoo irraa argamu irratti ijaaraman
• Naannoo Guraagee Naannoo Saboota Kibbaa keessatti: biyya kitfo, kocho (buddeena warqee) yeroo tokko tokko injera bakka buusu
• Affar, bahaa: nyaata naannoo ho'aa, gogaa, horsiisee-bulaa mijaa'u, zigni (wat foon dhandhama qabu) fi dabo kolo (nyaata xiqqaa dhandhama qabu) dabalatee

Bifti 'nyaata Itoophiyaa' biyya alaatti baayyee mul'atu yeroo baayyee bilcheessuu Amaaraa fi Finfinnee addatti. Wanti mana keessatti dhugumatti dhiyaatu naannoo, amantii fi seenaa maatiitiin garaagara.

Maaliif kun nama Itoophiyaa irraa dhufe baruu irratti barbaachisaa dha

Nyaanni haasaa wal-baruu keessatti dafee fi yeroo baayyee dhufa, karaa uumamaa gaaffii dhugaa gaafachuuf waliigalaa mannaa dha: wanti mana keessatti bilcheeffamu, nyaanni tokko naannoo ykn maatii murtaa'e irraa dhufuu isaa, wanti ayyaanota akka Meskel ykn Timkat irratti dhiyaatu. Bilcheessuun guutuun doro wat gaditti akka jiru beekuun waan addaa itti fedhii qabaattan isiniif kenna.

Amarbis irratti, haasaan namoota Itoophiyaa waliin walitti hidhata qaban waliin yeroo baayyee ibsa akkasii tuqa — nyaata naannoo, ogummaa nyaata maatii, nyaanni guyyaa soomaa dhugumatti maal akka fakkaatu. Wanta xiqqaa dha, garuu gaaffii xiyyeeffannaa keessan agarsiisu fi nyaata hundumti duraan beeku tokkicharratti dhaabbatu gidduu garaagarummaa dha.