Soomaa Ortodoksii Itoophiyaa, ibsame: guyyaawwan torbanii fi soomaa yeroo

Soomaan Ortodoksii Itoophiyaa waggaatti guyyaa meeqa haguuga?

Aadaan Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa, madda mana kiristaanaa irratti hundaa'uun, amantoota idilee waggaatti guyyaa soomaa tilmaamaan 180, moonkotaaf, moonkittoota fi qeesotaaf immoo 250 tti dhiyaatu kaa'a. Lakkoofsi kun gosa soomaa lama haguuga: sirna torbanii Roobii fi Jimaata, fi soomaa yeroo kaalaandarii mana kiristaanaa waliin wal-qabate, isa dheeraan ji'a lamatti dhiyaatu.

Kun aadaa Kiristaanaa baayyeetiin madaalamee baayyee dha, jireenya guyyaa guyyaa Itoophiyaa keessattis karaa baayyee ifa ta'een bocaa: wanti mana keessatti bilcheeffamu, wanti restoraantiin tarree nyaataa irra kaa'an, fi guyyoota maatiin gaa'ela ykn nyaata guddaa irratti karoorfachuu danda'u.

Jechi soomaaf Afaan Amaaraa tsom dha. Tarree nyaataa irratti, akka ye-tsom (soomaa, akka ibsa nyaataatti) jedhamutti, fi maqaa soomaa tokkoon tokkoo armaan gadii keessatti, kanneen baayyeen Tsome- jedhanii jalqaban waan yaadatamu irratti hordofamanii argitu.

Guyyaawwan torban torbaniin soomaman kam?

Roobii fi Jimaata, torban hundaa, waggaa guutuu, wanta tokko malee: guyyaa shantamaan Fasika (Easter Ortodoksii Itoophiyaa) booda, yeroo soomaan torbanii ayyaana Fasika keessatti ka'u. Bara 2026tti Fasika Ebla 12 irra bu'a, kanaaf boqonnaan kun giddu-galeessa Eblaa irraa hanga jalqaba Waxabajjiitti tilmaamaan deema.

• Roobii kan eegamu aadaan mana kiristaanaa guyyaa Sanhedrin Yesuus irratti murteessu godhee waan qabuufi.
• Jimaata kan eegamu yaadannoo fannifamuu Kiristoosiitiif.
• Boqonnaa Fasika boodaa ala, guyyaan soomaa torbanii lamaan utuu hin hafin deddeebi'u, soomaa yeroo tokko tokko kan guyyaa waggaa waggaan jijjiiramu irraa adda.

Yeroo soomaa Ortodoksii Itoophiyaa maal nyaachuu hin dandeessan?

Guyyaa soomaa, seerri ifa dha: foon hin jiru, aannan hin jiru, hanqaaquu hin jiru, dhadhaan hin jiru. Afaan nyaataa Dhiyaatiin, kun yeroo soomaa nyaata veegan dha — hundi biqiltuu irraa dhufa.

Yeroon kutaa lammaffaa dha, daawwattoonni yeroo baayyee kan dagatan isa. Eegumsi cimaan hanga sa'aatii 3 waaree boodaa homaa hin nyaatamu, achiis waaree booda ykn galgala nyaata tokkicha fudhatama jechuu dha. Namoonni tokko tokko guyyaa soomaa hundumaa kanaan ni soomu; kaan baayyeen daangaa nyaataa eegu garuu daangaa yeroo hin eegan, ykn soomaa tokko tokko cimsanii kaan immoo laafisanii eegu. Namoonni amantaa cimaa qaban tokko tokko yeroo soomaa dhugaatii alkoolii illee ni dhiisu.

Soomaa yeroo: Lent, Advent fi kan biroo

Sirna torbanii Roobii-Jimaata ol, mana kiristaanaa soomaa dheeraa guyyaa qabu hedduu kaa'a. Madda odeeffannoo lakkoofsa guyyaa sirrii fi guyyaa jalqabaa irratti xiqqoo garaagara, sababni isaas tokko tokko kaalaandarii Itoophiyaa dhaabbataa waliin walitti hidhamanii, kaan immoo Fasika waliin socho'u, garuu bifni waliigalaa wal-fakkaata:

• Abiy Tsom (Soomaa Guddaa/Great Lent, Tsome Hudade jedhamee illee beekama): soomaa isa dheeraa, Fasika dura guyyaa 55 hanga 56 tilmaamaan, kutaa gabaabaa sadii walitti aanuun ijaarame.
• Tsome Nebiyat (Advent, Soomaa Raajotaa ykn Tsome Gahad jedhamee illee beekama): guyyaa 40 tilmaamaan, dhuma Sadaasaa irraa hanga jalqaba Amajjii deema, Kiristimaasii Itoophiyaa (Gena, Amajjii 7) waliin xumurama.
• Soomaa Ergamootaa (Tsome Hawaryat): Wiixata Pentekostee booda jalqaba, hanga Waxabajjii 26 ykn 29 deema, kanaaf dheerinni isaa waggaa waggaan garaagara — guyyaa 10 irraa hanga 40 ol, Fasika yoom akka bu'e irratti hundaa'uun.
• Filseta (Soomaa Ol-ba'iinsa Maariyaam): guyyaa 15, Hagayya 7 irraa hanga 21 — jechuunis ji'a kana keessa amma ta'aa jira.
• Tsome Nenewe (Soomaa Nenewe): guyyaa 3 qofa, Wiixata irraa hanga Roobiitti, Soomaa Guddaan osoo hin jalqabin torban tilmaamaan sadii dura.
• Gahad: soomaa guyyaa tokkoo galgala Kiristimaasii fi Epiphany (Timkat) duraa.

Maaliif nyaanni kuduraa hundi nyaata soomaa hin ta'u?

Kun bal'ina xiqqaa warra isa waliin hin guddanne hundaa tuqu dha. Wat misira, shimbira ykn kuduraa guutummaatti irraa hojjetame illee dhimma ejjannoo tokkoof nyaata soomaa ta'uu dhiisuu danda'a: niter kibbeh, dhadhaa qulqulleeffame dhandhama (zinjibila, qullubbii adii, besobela (basil qulqulluu), abish (fenugreek), korerima, qarafaa fi kanneen biroo) waliin affeelame, kan bilcheessuu Itoophiyaa guyyaa guyyaa baayyee jalaa jiru.

Niter kibbeh dhadhaa waan ta'eef, wanti isa keessatti bilcheeffame hundi nyaata aannanii dha, dhumaan, kuduraan okkotee keessa meeqaa ta'us. Nyaata tokkicha soomaaf mijaa'aa gochuuf, bilcheessitoonni zayita biqiltuu bakka buusu, yeroo tokko tokko bifa dhandhama qabu yeqimem zeyet jedhamu, akkuma niter kibbeh, garuu zayita kuduraa dhadhaa mannaa fayyadamuun hojjetamu.

Shiro: maqaa tokko, nyaata baayyee garaagara lama

Shiro — wat daakuu shimbira ykn baaqelaa daakame — fakkeenya isa ifa dha. Bu'uurri isaa uumamaan veegan dha, kanaaf nyaata soomaa filatamaa ta'eera. Garuu maqaan tokkicha tarree nyaataa irratti bifa niter kibbeh waliin bilcheeffame, kan nyaata soomaa hin taane, ykn bifa zayita keessatti bilcheeffame, kan nyaata soomaa ta'e, jechuu danda'a. Bifti foon dabalate illee jira, bozena shiro jedhama. Nyaata sadii, maqaa tokko, garaagarummaan isaas osoo hin gaafatin ykn mana nyaata sana duraan hin beekin hin mul'atu.

1. Shiro niter kibbeh (dhadhaa) keessatti bilcheeffame — nyaata soomaa miti.
2. Shiro zayita keessatti bilcheeffame, yeroo tokko tokko ye-tsom (soomaa) shiro jedhamee maqaan kennamu — veegan fi soomaaf mijaa'aa.
3. Bozena shiro, foon dabalateen — nyaata soomaa miti, nyaata kuduraa qofa illee miti.

Namoonni dhugumatti hammam cimsanii eegu?

Baayyee garaagara. Barsiisni mana kiristaanaa nama umurii torba tilmaamaan ol ta'e hundi soomaa akka eegu eegama jedha, garuu hojiirratti hordoffiin qeesonni fi amantoota idilee umurii guddaa ykn amantaa cimaa qaban kaalaandarii guutuu — seera nyaata waaree booda qofa dabalatee — eegan irraa hanga namoota Soomaa Guddaa qofa, Roobii fi Jimaata qofa, ykn gonkumaa hin soomneetti ga'a.

Bakkis ni murteessa: qorattoonnis madda mana kiristaanaa illee soomaan hawaasa baadiyyaa fi lafa ol-aanaa tokko tokko keessatti, Finfinnee magaalaa kutaalee tokko tokko caalaa, cimsamee eegamuu akka danda'u ni ibsu; magaalaa keessatti laafinni baayyee baratamaa dha. Kiristaanni Ortodoksii Itoophiyaa tokkoon tokkoon isaa akkamitti akka soomu ibsuuf karaan sirrii tokko hin jiru — nama, maatii fi yeroo baayyee soomaa murtaa'e irratti hundaa'a.

Soomaan Guddaan mataan isaa fakkeenya gaarii soomaan tokko akkamitti akka kutaa kutaadhaan ijaaramu danda'u dha. Maddi odeeffannoo kutaa gabaabaa sadii walitti aanuun akka ijaarame ibsa: yeroo guyyaa 8 Tsome Hirkal jedhamu, yeroo guyyaa 40 Tsome Arba jedhamu (guyyaa 40 Yesuus lafa onaa keessatti soome waliin wal-fakkaata), fi yeroo dhumaa guyyaa 7, Tsome Himamat, Torban Qulqulluu hanga Fasika mataa isaatti haguuguu.

Maaliif kun nama Itoophiyaa irraa dhufe baruu irratti barbaachisaa dha

Nama Itoophiyaa irraa dhufe ergaan yoo qunnamtan ykn yoo wal-argitan — akka Amarbis appii tokkoon dabalatee — soomaan wantoota idilee bocuu danda'a: Roobii wal-argii tokkoof restoraantiin kam hojjetu, yeroo Soomaa Guddaa keessatti bilbilli viidiyoo sa'aatii 3 waaree boodaa dura moo booda ta'uu, ykn maaliif walga'iin maatii Hagayya keessatti Filseta irratti xiyyeeffatu. Kana keessaa homaan amantaa dhuunfaa nama kamiyyuu tilmaamuu hin gaafatu. Kun haala biyya uummata ishee keessaa tilmaamaan 44% Ortodoksii Itoophiyaa ta'e, kaalaandariin soomaa nama dhuunfaa tokko cimsee eegu ykn hin eegin kutaa mul'ataa aadaa guyyaa guyyaa fi nyaataa ta'e keessatti, hubachuuf odeeffannoo gargaaraa fi dhugaa dha.